Email   Print

Eenzaam maar niet alleen

Gemeenschap: hèt antwoord op de kwalen van de samenleving is geen vanzelfsprekende zaak

Gemeenschap geldt tegenwoordig als het krachtige, doeltreffende medicijn voor alle kwalen van de moderne samenleving. Gemeenschap biedt het alternatief voor de wegvallende verzorgingsstaat. Gemeenschap is het antwoord op de toenemende misdaad. Gemeenschap betekent zorg en aandacht in een tijdperk van individualisme en vervreemding. Communitarisme is een nieuwe ideologie en politici prediken een economie van stakeholders die rekening met elkaar houden. Kortom: gemeenschap brengt heil.

Maar samen-zijn is een kunst. Een essay in First Things (april 1996) maakt duidelijk dat gemeenschap geen vanzelfsprekend recept is. Sterker nog: 'Eenzaamheid is een noodzaak in het belang van de gemeenschap.' 'Wie niet in staat is afgezonderd van anderen te zijn, is niet in staat wezenlijke relaties aan te gaan.' First Things schrijft dat sociale wetenschappers het belang van eenzaamheid negeren en daarom ook individualisme veroordelen. Individualisme wordt te vaak beschouwd als verderfelijk egoïsme, terwijl individualisme een eigen waarheid verbergt. 'Het veroordelen van individualisme betekent dat mensen gewillige slachtoffers van de samenleving worden.' Ofwel: de gemeenschap die niet is gegrondvest op diepgewortelde individualiteit, op eigenheid, is vatbaar voor het gevaar van de massa. De voorbeelden zijn bekend, van voetbalpubliek tot fascisme. First Things concludeert: 'De mensheid hangt af van ons vermogen om alleen te zijn'

Eenzaamheid is dus belangrijk maar boezemt ook vrees in. De westerse samenleving is ingericht om eenzaamheid uit te bannen. De televisie kan 24 uur per dag aan en buiten is voortdurend actie. Alleen in de verre natuur is plaats voor stilte. En die stilte geldt tegenwoordig zelfs als een kwalijke zaak. 'Stilte wordt vaak geassocieerd met idiotie, luiheid en vijandigheid. En vaak met de dood', schrijft Double Take (voorjaar 1996). Wie dagdroomt, wordt veracht of verwzen naar therapie. In de westerse cultuur staat vitaliteit met snelheid en actie. Maar het blad waarschuwt: 'Als snelheid de definitie van actie is, ligt geweld op de loer. Geweld, gezien als verlies van beheersing in een toestand van hoge snelheid.' Zo ziet Double Take - naast eenzaamheid - stilte als een noodzakelijke voorwaarde voor een gezonde samenleving.

Een persoonlijk relaas van een tiendaagse retraite in Adbusters (voorjaar 1996) bevestigt die conclusie. Bob Banner beschrijft hoe hij het heeft ervaren om tien dagen lang tien uur per dag stil te zijn. In eerste instantie als een 'marteling'. Op de tweede dag weet Banner zeker dat hij in een concentratiekamp is beland: 'ze hebben me eindelijk te pakken'. Maar uiteindelijk blijkt het concentratiekamp een 'kamp voor concentratie' dat helpt om in een doldraaiende wereld zijn eigenheid terug te vinden. Langzamerhand lukt het hem om rust te vinden in de reeks van dagelijkse stilte-oefeningen. Banner ontdekt dat hij niet meer ongeduldig zit te wachten op het signaal waarmee een oefening wordt afgesloten en de warrige 'televisie-cultuur' in zijn gedachten maakt plaats voor een bewustzijn 'dat oprijst uit een diepe innerlijke plaats'. Daarmee komt hij tot de rustgevende conclusie dat hij het niet meer nodig heeft om door de wereld te rennen om de antwoorden op zijn vragen te vinden: in de stilte ligt de vrijheid.

Het begrip vrijheid staat ook centraal in een essay over gemeenschap van Michael Ignatieff in Prospect (november 1996). De kern van zijn betoog is dat de voorstanders van het gemeenschapsdenken voorbijgaan aan het feit dat vrijheid en ergens bijhoren elkaar uitsluiten. In elke mens leeft het verlangen om bij een groep te horen maar tegelijkertijd ontleent de moderne westerse mens zijn gevoel van waardigheid aan het idee van vrijheid. Ignatieff ziet dan ook weinig in de stakeholders samenleving van Labour-leider Tony Blair. 'Als mensen voelen dat zij een belang in de samenleving hebben, zullen zij hun individualiteit als personen gewaarborgd willen zien. Zij willen aandacht voor hun persoonlijke wensen.' Het is dus de vraag hoe het conflict tussen gelijkwaardigheid - en vrijheid - en de wens om ergens toe te behoren kan worden opgelost. Ignatieff: 'Als je slechts orde, samenhang en burgerschap wenst, zou je je prettig voelen in het Singapore van Lee Kuan Yew. Maar als die samenleving ook een vrije moet zijn, hebben de burgers het recht hun mate van betrokkenheid zelf te bepalen.'

De gemeenschap blijkt dus niet het eenvoudige medicijn voor de tekortkomingen van de moderne maatschappij. Voor Ignatieff staat vast dat een gemeenschap slechts lokaal en kortstondig succesvol kan zijn: steeds weer zal het conflict met de individuele vrijheid opduiken. De politieke uitdaging is om die vergankelijke gemeenschappen mogelijk te maken.