Email   Print

De heilige geest verhuist

Vliegtuigen vliegen zwijgend af en aan, hun lichten volgen een onzichtbare lijn in het donker. Om mij heen staan duizenden jaren oude sequoia-bomen als standbeelden van de eeuwigheid. Boven mij overweldigt de sterrenhemel. Dit is een avond voor astronomen. De melkweg openbaart zich als een spoor van licht. Eindeloze sterrenbeelden in een helder heelal. De ervaring roept eeuwige vragen op. De gedachte dat het sterrenlicht dat ik zie miljoenen jaren geleden op weg is gegaan en dat die ster nu mischien al lang niet meer fonkelt, is voor mijn bewustzijn niet te vatten. Evenmin als de absolute oneindigheid van het schouwspel. Hoe werkt dit? Waar dient dit voor? Deze vragen drijven de mensheid sinds heugenis in twee uiteenlopende richtingen: naar de wetenschap en naar God. Naar een verklaring of naar een geestelijk houvast voor een gebrek aan verklaring, naar overgave. De twee wegen lijken elkaar uit te sluiten: voor God is geen plaats in de wetenschap (zie ook Peter Russell, pagina 67). De wetenschap kan niet goed overweg met oneindigheid. De assymptoten van de wiskundeles heb ik altijd ervaren als een onbevredigende oplossing. Maar in dit beeld van sequoia's, sterren en beschaving rond de baai van San Francisco is voor mij plaats voor God èn wetenschap. De stad, de beroemde brug en de vliegtuigen vragen om een diep respect voor de prestaties van het menselijk verstand. Maar hier in de ongerepte natuur is het deze avond ook onmiskenbaar dat mensen al eeuwen zeggen dat God in de hemel leeft.
De natuur verklaart niet, bewijst niet. In de overgave aan de natuur krijgt het leven niettemin betekenis. De machtige, torenhoge sequoia's maken een mensenleven nietig en openen tegelijkertijd de poort naar een dieper besef van het leven, naar een verbinding met datgene dat verder reikt dat het individu. Religie komt van het Latijnse religio, verbinding. De verbinding tussen God en mens, tussen mens en natuur en tussen mensen onderling. Deze bron van zingeving is niet meer vanzelfsprekend in het moderne leven. In de speelgoedwinkel liggen 'maak je eigen tuin' hobbypakketten waarmee de betonjeugd van een groen perspectief wordt voorzien. Het werkelijk beleven van de natuur, van de uitgestrektheid van het universum is geen dagelijkse bezigheid meer. De zegetocht van het rationalisme heeft de natuur - en daarmee ook God - naar de achtergrond verdrongen. Voor de moderne wetenschap is de natuur een bron van grondstoffen, niet van inspiratie. Honderd jaar geleden bezegelde Nietszche het lot van het geloof en verklaarde: 'God is dood'. Vervolgens zag Marx godsdienst als 'opium van het volk'. En Freud zag de betekenis van het leven in het seksuele verleden van de mens.
De leraar vroeg aan de kinderen van zijn klas om datgene te tekenen dat hen het liefste was. 'Ik teken ons huis', zei een meisje. 'Ik teken mijn nieuwe fiets', zei een jongen. 'En ik teken God' zei een ander meisje. De leraar keek bezorgd: 'Maar Anna, we weten toch niet hoe God eruit ziet'. Het was even stil. Toen zei Anna: 'Dat weet je wel als mijn tekening klaar is.' Freek de Jonge vat het geloofsprobleem van het moderne leven elders in dit nummer (zie pagina 40) treffend samen: 'Tegenwoordig moet je niet geloven, je moet zeker weten.'
Opmerkelijk genoeg lijkt het Christendom een belangrijke bijdrage te hebben geleverd aan het verdwijnen van het geloof en God uit het leven. In het Christendom is immers geen plaats voor een nabij-contact met iets bovenmenselijks, iets goddelijks: God is voor 'straks', voor het hiernamaals. Richard Elliott Friedman beschrijft in zijn boeiende boek The disappearance of God (zie ook Ode 8, pagina 95) hoe het contact tussen God en de mens langzaam maar zeker uit het Oude Testament verdwijnt. Noach krijgt van God nog de precieze maten van de ark op, maar de laatste keer dat God persoonlijk verschijnt, is voor Salomo, halverwege het Oude Testament. Vanaf daar moet de christelijke mens alleen verder en wordt hij eigenlijk gedwongen de betekenis van zijn leven in de materie te zoeken. Een letterlijk heilloze weg: de voortgaande, ongeremde materiële behoeftenbevrediging legt slechts spirituele armoede bloot.
En dus gaat de mens - in de steek gelaten door de kerk èn de materie - zelf op zoek naar de zin van zijn leven, naar de God in hem. Misschien is dat wel de kern van het veelomvattende verschijnsel dat thans met het begrip New Age wordt aangeduid. De verstandelijke geest denkt niet meteen aan God als hij wordt geconfronteerd met zweethutrituelen, tantra, sacraal dansen, tarotkaarten, yoga, en transcendente meditatie, kabbala, bio-energetica, astrologie en rebirthing. Het lijkt wel of de heidenen weer oprukken. De kritiek is dan ook venijnig en massaal. De hoon weerklinkt van 'eigentijdse geruststellingsindustrie' tot 'holisme' en van 'fantasie' tot 'kosmische knuffelcultuur'. Maar daarmee gaan de kritici te snel voorbij aan het feit dat veel mensen simpelweg behoefte hebben aan geestelijke inspiratie en die inspiratie niet vinden in de kerk. Dat collectieve instituut past niet meer bij het moderne individuele leven. En het is ook wel erg onhandig dat het verlichte ideaal wordt gepredikt door een dominee of priester die daartoe is benoemd zonder dat hijzelf een 'lichtend voorbeeld' is. Is het dan niet veel inspirerender om te luisteren naar een goeroe die zelf op weg naar God is gegaan?
New Age is al lang geen randverschijnsel meer. Waarden beginnen te veranderen. De groei verlegt zich van de materie naar de vervulling van psychologische behoeften. Recente cijfers geven aan dat dertig procent van de Duitse bestsellers over bewustzijn, persoonlijke ontwikkeling en innerlijke groei gaat. In de Verenigde Staten ligt dat getal zelfs nog hoger. In dat land stond het boek The Road Less Travelled van M.Scott Peck zelfs meer dan tien jaar onafgebroken in de top tien van de New York Times. In Nederland sloop de Celestijnse Belofte van James Redfield zonder recensie of reclame naar de lijst van best verkochte boeken. Ik begrijp de kritiek op de New Age - het blijft een slecht passende verzamelterm voor een combinatie van uiteenlopende, veelal juist ook oude, inspiraties en rituelen - niet goed. Iedereen weet dat het materialisme een bedreiging voor de toekomst van de mensheid vormt. En waarom zouden we dan diegenen die voor een andere weg kiezen, bekritiseren? Het is wat simpel gesteld. Maar het uitwisselen van 'bijna dood ervaringen' is minder schadelijk dan een rage rond een nieuwe tandpasta waaraan niemand echt behoefte heeft - en in het belang van die tandpasta voor de werkgelegenheid geloof ik al lang niet meer. Daarbij komt dat de inspiratie van de New Age mensen bij elkaar brengt - religio - terwijl het materialisme vooral het verwoestende ego voedt. 'De eindeloze stroom van pleziertjes geeft ons geen bevrediging maar doet ons op den duur wel de das om', schreef Aleksandr Solsjenitsyn.
De Britse wetenschapper en schrijver Peter Russell zegt: 'Mensen gaan op zoek naar nieuwe inspiratie en die vinden zij niet in de fossiele systemen van de traditionele religies. Wat je waarneemt, doet me denken aan het begin van de industriële revolutie. In die tijd experimenteerden mensen met stoommachines. In het begin stelde dat niet veel voor maar zij bleven ermee spelen totdat zij de machines goed aan de gang kregen. En wat heeft dat opgeleverd! Ik denk dat we nu op eenzelfde manier aan het experimenteren zijn met geestelijke, innerlijke ontwikkeling. Het gaat over de vraag hoe je meer vervuld kan zijn in je leven? Het gaat over je hart maar je weet niet precies wat het is.'
God is niet dood maar de heilige geest verhuist van de kerk naar thuis. De bonte verzameling van 'nieuwe' spirituele stromingen laat zien dat mensen hun eigen God zoeken. Sommigen spreken van 'doe-het-zelf-religie'. Ofwel: wat ik geloof dat maak ik zelf wel uit. En alles kan: de protestant mediteert en de katholiek neemt deel aan een Indiaans zweethutritueel. Daarbij gaat het niet om dogmatische waarheden maar vooral ook de zoektocht: het streven van het individu om boven zichzelf uit te stijgen. Die zoektocht is uiterst persoonlijk. 'Hoe voelt het voor mij?' is belangrijker dan 'hoe zit het?' In die subjectiviteit ligt een gevaar. Je zou uiteindelijk kunnen zeggen dat de Belgische kindermoordenaar 'jou een slecht gevoel geeft' en daarmee weglopen voor de in dit geval noodzakelijke, absolute afwijzing. En er bestaat zeker een relatie tussen lichaam en geest, maar het is liefdeloos en het voert te ver om elke ziekte te beschouwen als een geestelijke tekortkoming.
Het Internet biedt een aardige afspiegeling van hetgeen de moderne mens bezighoudt. 'Computer' is het meest gebruikte woordt op Internet. Dat verbaast niet. Maar 'God' is een goede tweede en komt zelfs bijna twee keer zoveel voor als 'sex'. Ode onderzocht hoe die verhoudingen liggen in de debatten in de Tweede Kamer - een instituut dat ook een afspiegeling van het gesprek in de samenleving behoort te zijn. In de Tweede Kamer is 'geld' het meest gebruikte woord en komt 'God' hoegenaamd niet voor. Dat lijkt een treffende illustratie voor het gapende gat tussen de werkelijkheid van de zoekende moderne mens die boeken leest en zich door New Age laat inspireren en de sceptische gevestigde orde. Met de scheiding tussen kerk en staat - die in het Westen als een voorname verworvenheid wordt beschouwd - lijken ook God en staat te zijn gescheiden. Dat kan nooit de bedoeling zijn geweest. De westerse samenleving heeft op alle niveaus behoefte aan meer geestelijke inbreng ter compensatie van het overheersende materialisme.
Václav Havel zegt: 'De democratie moet haar respect voor de niet-materiële orde die niet alleen boven ons heerst maar ook in ons en onder ons vernieuwen.' Het materialisme vervuilt niet alleen de leefomgeving maar ook de geest. Wie zijn levensdoel vindt in geestelijke waarden, zal minder consumeren en dus het milieu minder schaden. Niet nog een televisie of een nieuwe auto maar een boek of een wandeling als bron van genot. 'De eindeloze stroom van pleziertjes geeft ons geen bevrediging maar doet ons op den duur wel de das om', schreef een andere 'wijze uit het Oosten', Aleksandr Solsjenitsyn. Het gaat om een evenwicht tussen materie en geest. Materialisme kan geen uiteindelijk doel zijn. Het is het middel dat helpt om de zin van het leven te vinden. Zelfs voor degene die honger heeft, is het uiteindelijke doel niet voedsel, maar innerlijke voeding. De essentie is dat materiële beperking niet alleen een goede daad is voor het nageslacht maar vooral ook een directe bijdrage levert aan het eigen geluk. Iedereen weet dat. Iedereen kent die momenten in het leven dat een ongeluk of ziekte het leven met naasten dierbaarder maakt dan welk 'pleziertje' dan ook. De tragiek is dat de westerse mens - aangemoedigd door de reclame die dagelijks de oplossing van allerlei schijnproblemen aanbiedt - steeds weer in de draaimolen van het materialisme verzeild raakt. Maar juist daarom is de aanzwellende New Age-golf zo'n positieve ontwikkeling. Het verschijnsel helpt om het belang van geestelijke waarden die het leven betekenis geven, opnieuw te ontdekken. Om het ego te overwinnen.
Een spirituele renaissance zal ook een belangrijke politieke invloed hebben. Als het geestelijke meer waarde krijgt, verandert het 'beleid'. Zorg en aandacht worden belangrijker ten koste van machinale doelmatigheid. Dienen en verbinden komen in de plaats van verdelen en heersen, 'wij' in de plaats van 'ik'. Minder actiegroepen, meer dialogen. De experimenten - het beeld van Peter Russell - van de New Age zijn daarom ook maatschappelijk uiterst relevant. Het gaat om een evenwicht tussen materie en geest. Materialisme kan geen doel zijn. Het is het middel dat helpt om de zin van het leven te vinden. Zelfs voor degene die honger heeft, is het uiteindelijke doel niet voedsel, maar innerlijke voeding.
Václav Havel zegt: 'De democratie moet haar respect voor de niet-materiële orde die niet alleen boven ons heerst maar ook in ons en onder ons vernieuwen.'

Het materialisme vervuilt niet alleen de leefomgeving maar ook de geest. Wie zijn levensdoel vindt in de geestelijke waarden, zal minder consumeren en dus het milieu minder schaden. Niet nog een televisie of een wandeling als bron van genot. ‘De eindeloze stroom van pleziertjes geeft ons geen bevrediging maar doet ons op den duur wel de das om’, schreef Aleksandr Solsjenitsyn. Het gaat om een evenwicht tussen materie en geest. Materialisme kan geen uiteindelijk doel zijn. Het is het middel dat helpt o de zin van het leven te vinden. Zelfs voor degen die honger heeft, is het uiteindelijke doelniet voedsel maar innerlijke voeding. De essentie is dat materiële beperking niet alleen een goede daad is voor het nageslacht, maar vooral ook een directe bijdrage levert aan het eigen geluk. Iedereen weet dat. Iedereen kent die momenten in het leven dat een ongeluk of ziekte het leven met naasten dierbaarder maakt dan welk ‘pleziertje’ dan ook. De tragiek is dat de westerse mens - aangemoedigd door de reclame die dagelijks de oplossing van allerlei schijnproblemen aanbiedt - steeds weer in de draaimolen van het materialisme verzeild raakt. Maar juist daarom is de aanzwellende New Age golf zo’n positieve ontwikkeling. Het verschijnsel rhelpt om het belang van geestelijke waarden die het leven betekenis geven, opnieuw te ontdekken. Om het ego te overwinnen.

Een spirituele renaissance zal ook een belangrijke politieke invloed hebben. Als het geestelijke meer waarde krijgt, verandert het ‘beleid’. Zorg en aandacht worden belangrijker ten koste van machinale doelmatigheid. Dienen en verbinden komen in plaats van verdelen en heersen, ‘wij’ in de plaats van ‘ik’. Minder actiegroepen, meer dialogen. De experimenten - het beeld van Peter Russel - van de New Age zijn daarom ook maatschappelijk uiterst relevant.

Ook al zullen lang niet alle sacrale dansen of zwemtochten met dolfijnen daaraan direct aan een vernieuwing van de samenleving bijdragen - overigens valt het aantal eventuele spirituele uitwassen in het niet bij de aanhoudende stroom van materialistische excessen. Het besef dat het leven over meer dan materie gaat ligt soms ook veel heel dichterbij: tussen de sequoia's en onder de sterren.