Email   Print

Verdwenen horizon

Steden benauwen. Het gebrek aan fysieke ruimte belemmert de geestelijke rust. Een groene revolutie moet het stadsleven zinvoller maken.

Claustrofobische ervaringen zijn een fundamenteel verschijnsel in de moderne stad. De uitkomst van veel onderzoek is dat er 'geen ruimte is om adem te halen'. We komen in de stad fysiek ruimte te kort. We staan voortdurend in de rij, lopen tussen de mensen, dringen om de metro of bus in te komen, botsen tegen mensen aan of proberen dat te voorkomen. Maar we komen er ook geestelijk ruimte te kort: de technologie doet 'het rotsvaste geheim van de horizon' teniet waardoor de verbeelding niet langer begint te werken waar het zicht ophoudt.

Steden ontnemen ons de onmetelijke luchten, zonsondergangen en vergezichten. Gebouwen belemmeren ons in onze groei, sluiten ons in. Steden geven ons maar weinig idee van de rest van de wereld. Het proces waarbij we niet verder kunnen kijken dan het oog reikt, kan variëren van een klein stukje voorgrond ter plekke tot de mistige verte, waar plaats en tijd blijkbaar geen rol spelen, en is analoog aan het verliezen van ons ego en van onszelf in een grotere realiteit. Dit is de basis voor ontspanning. Natuurlijk landschap trekt de aandacht zonder dat wij daarvoor moeite hoeven te doen en dat moedigt aan tot bezinning. Wat landschappen zo aantrekkelijk maakt, is hun samenhang - de mate waarin een landschap mensen stimuleert om 'stukjes bij elkaar te leggen tot een zinvol geheel'. In steden zijn deze ervaringen 'weggepland' en in plaats daarvan worden we teruggeworpen op onze kleine, benauwde alledaagse ego's.

Steden bieden ook een combinatie van te veel en te weinig zintuiglijke prikkels. De overdaad aan zintuiglijke prikkels komt van geluiden, van het verkeer en van de opeenstapeling van communicatieve uitingen die tegenwoordig de dagelijkse woonomgeving in de stad kenmerken. Geluiden zijn waarschijnlijk de meest onderschatte, wijdverbreide en snelstgroeiende stressfactoren. De technologie biedt talrijke manieren om de trommelvliezen te pijnigen: van de gettoblasters en de autoradio - en niet te vergeten de auto zelf - tot de walkman van de buurman in de trein die altijd net te hard staat. En dan zijn geluiden alleen nog maar de meer opvallende aspecten van de overdaad aan zintuiglijke prikkels. Het gemis daarvan is echter veel belangrijker.

Bekijk de gemiddelde werkdag van een werker in de stad maar eens: zijn omgeving wordt kunstmatig gereguleerd door klimaatbeheersing. Van auto, trein en metro tot het hoge kantoorgebouw, via de restaurants en winkels met airconditioning tot zijn huis met centrale verwarming. Je kunt wel naar buiten kijken maar door de getinte, dubbele ramen die niet open kunnen, kan dat buiten heel ver weg lijken. En voordat je aan het werk gaat, heb je misschien wel in de metro gezeten waar buiten helemaal niets te zien is; het uitzicht daar is helemaal zwart. Mensen die op kantoor werken, hebben het over frisse lucht alsof het een zeldzaam en wonderbaarlijk verschijnsel is in plaats van iets waarop iedereen recht heeft.

Steden zijn niet natuurlijk. Ze zijn van menselijke makelij. Maar het zijn de natuurlijke aspecten die mensen het leukst vinden. Het is ironisch dat veel mensen steden waarderen om wat ze niet te bieden hebben. De meestgebruikte recreatievoorzieningen in een stad zijn de parken. Waarom geven we de voorkeur aan 'natuurlijke' dingen boven dingen die zijn gemaakt? Ten dele waarschijnlijk om dezelfde reden als waarom we liever met andere mensen praten dan met ons eigen spiegelbeeld. Maar er zijn andere redenen aan te voeren die veel dieper gaan en die te maken hebben met onze houding ten opzichte van de 'werkelijkheid', van wat we 'het anders zijn' zouden kunnen noemen. En dat brengt ons bij spirituele vragen. De natuur lijkt het basismateriaal te zijn van de religieuze impuls, van de ervaringen die het leven meer diepgang geven. Vroeger manifesteerde de natuur het goddelijke: mensen aanbeden de godin van de vruchtbaarheid.

Maar de natuur weerspiegelt niet langer de glorie van een afwezige God in het Universum. In plaats daarvan is de natuur haar eigen betekenis. In theologische zin is transcendentie vervangen door immanentie. Zo hebben we de Gaia-hypothese, dierenrechten, het praten met bomen en planten, herdenkingsbossen, walvisverering, totemisme - wordt lid van het Wereldnatuurfonds en vereenzelvig uzelf met de pandabeertjes ... en zo kunnen we nog wel even doorgaan. Zo hebben we ook ecologie, de taal waarin natuurverering zichzelf heeft aangekleed om voor vol te worden aangezien in een eeuw die wordt beheerst door reductionistische wetenschap.

In zekere zin zijn steden daarom niet zozeer profaan alswel zinloos: we zijn wel met ons lichaam in de stad maar niet met onze ziel. We kunnen ons in de stad niet goed ontspannen, kunnen er onze batterijen niet opladen en onszelf noch de werkelijkheid ontdekken en we vinden er ten slotte ook niet de momenten en ervaringen die het leven de moeite waard maken. Steden benauwen ons: het zijn machines waarin we werken, winkelen, waar we naar toe reizen, waar we doorheen reizen - en waar we op een dag definitief vandaan (hopen te) reizen. In historisch opzicht heeft er een grote verandering plaats. Want in een groot deel van de geschiedenis hebben steden dienst gedaan als toevluchtsoord, als verdediging tegen een dreigende wereld. In een stad wonen was een symbolische redding van de wildernis. En dat is nu net waarnaar we tegenwoordig op zoek zijn: de wildernis is heilig geworden en de bewoonde wereld profaan.

Dat verklaart waarom de laatste twintig jaar de 'groene spiritualiteit' bezit heeft genomen van de stad. Groene spiritualiteit heeft talrijke initiatieven teweeg gebracht - boerderijen in de stad, ecologische parken, natuurtuinen, 'groene' wegen, wildreservaten in de stad, kleine parkjes en gemeenschappelijke tuinen, wildtuinen op scholen en grootsteedse groenstrategieën. Het heeft geleid tot een beweging voor het behoud van de stad waarbij op de agenda niets minder staat dan het afbreken of opnieuw opbouwen van steden. Als deze revolutie wordt voltooid, zullen steden veel menselijker en leefbaarder zijn en de maatschappij zal er de vruchten van plukken.