Email   Print

Kerk en staat weer in gesprek

De opkomst van conservatieve christenen in de Amerikaanse politiek.

Vijfentwintig procent van de geregistreerde kiezers in de Verenigde Staten beschouwt zich als te behoren bij religieus rechts en is blank. Dit blijkt uit een onderzoek, gepubliceerd in The Christian Science Monitor (28 juni - 4 juli). Dat is een belangrijk gegeven met het oog op de presidentsverkiezingen later dit jaar. In tegenstelling tot tien jaar geleden vindt een meerderheid van de Amerikanen dat kerken politieke standpunten in moeten nemen. Conservatieve christenen laten steeds luider van zich spreken - ze begonnen met het zich indringen in schoolbesturen en vestigden bij de verkiezingen van twee jaar geleden de aandacht op zich door hun onverzoenlijke standpunten. Het hardst protesteert religieus rechts tegen politieke tradities in Amerika met zijn campagne voor deugden en waarden en zijn hartstochtelijke standpunten over abortus, het schoolgebed, tegen rechten voor homosexuelen en televisiereclame die de waarde van het gezin zou ondermijnen.

Het onderzoek in The Christian Science Monitor noemt hun conservatisme de sterkste kracht in de Amerikaanse politiek van nu. Religieuze groeperingen wijzen zonder uitzondering de liberale maatschappij af. In de eerste tachtig jaar van deze eeuw beschouwden protestantse kerken de politiek als werelds en iets waar je vuile handen van kreeg. Nu leggen evangelische voorgangers er de nadruk op dat mensen zoeken naar hogere waarden in de politiek.

In New Perspectives Quarterly (voorjaar 1995) stelt Patrick Glynn dat het hier om een verrassende en waarschijnlijk blijvende ontwikkeling gaat. Verrassend als we bedenken dat tal van negentiende en twintigste eeuwse denkers - zoals Nietsche en Freud - er vanuit gingen dat de religie gedoemd was langzaam te verdwijnen. Volgens Glynn zitten we op een belangrijk kruispunt in de Westerse cultuur. We verlaten het moderne tijdperk en gaan naar een nieuwe eeuw die in belangrijke mate postseculair zal zijn. Over de grote scheidslijn tussen kerk en staat, tussen openbaring en rede, wordt opnieuw onderhandeld.

Eeuwenlang hebben wetenschappelijke inzichten de religie ondermijnd. Maar verschillende ontwikkelingen hebben daarin recentelijk verandering gebracht. Zo werd Darwins natuurlijke selectie als eerste uitleg voor de evolutie van zijn voetstuk getrokken, werd het materialisme in de quantummechanica dood verklaard en was er een fascinerend systematisch onderzoek naar bijna-doodervaringen door artsen en wetenschappelijke onderzoekers. Toenemende kennis over de complexiteit en de mysteries van het heelal hebben de lang dominante mechanische visie op de oorsprong van het leven van zijn waarschijnlijkheid beroofd. Daarom denkt Glynn dat wij op de rand staan van een nieuwe fase in menselijk cultuurhistorisch opzicht die gepaard gaat met een nieuwe beleving van religieuze en geestelijke waarden.

In Utne Reader (mei/juni 1995) een reportage van Marc Cooper die Colorado Springs bezocht - heel lang een slaperig stadje in de Rockie Mountains en inmiddels de hoofdstad van Christelijk Rechts in Amerika. Meer dan zeventig evangelische en religieuze conservatieve organisaties hebben hier hun hoofdkwartier. Colorado Springs is een stad van de toekomst met tal van high-tech-banen, 'correcte scholen' en een relatief laag misdaadgehalte en daarom geliefd bij tienduizenden werknemers die hun instortende grotestadsbestaan of het leven in de geijkte forensenplaats moe zijn en een nieuw leven willen beginnen. De opkomst startte met de intree van de beweging 'Focus op de familie' in 1990, aangetrokken met belastingvoordelen. Hun intocht ging aan een invasie vooraf die een herleving van de ingedutte economie betekende.

De nieuwkomers vertelden een verhaal aan de gedemoraliseerde middenstand van Colorado Springs. Dat de slechte tijden hier te wijten waren aan die slechte homosexuelen, aan de slechte liberalen aan de slechte regering en slechte belastinginners. Ondertussen ving de middenstand miljoenen omdat steeds nieuwe groepen hier hun hoofdkwartier betrokken en hun functionarissen in steeds grotere huizen gingen wonen. Het was een 'grand buffet' voor Christelijk Rechts. Dominee Ted Haggard werd 'door God geroepen' naar Colorado Springs. Hij is er van overtuigd dat Colorado Springs is uitvekoren om het christendom over de wereld te verspreiden en te verfrissen. Pastoor Ted - zoals hij wil worden genoemd - preekt iedere zondag voor 3500 gelovigen in zijn pas gebouwde New Life kerk. Hij ziet de opkomst van het christelijk conservatisme niet los van de vrije val van Amerika. 'Amerikaanse christenen willen niet leven in een land in aftakeling. Dat schokt hen. Wat wij doen is de mensen voorbereiden. Daarom groeien ze. Ik leer hen een gezond gezin te onderhouden, los van de toestand van de economie. Ik leer echtgenoten trouw, los van het feit of ze een baan hebben of niet. Ik leer mensen mensen lief te hebben, los van het feit of ze van de regering houden.'

Deze boodschap valt ook voortdurend te beluisteren op de radio van 'Focus op de familie': fundamentalisme met een menselijk gezicht. Vijftien jaar geleden hield Focus nog kantoor in twee armetierige kamers. Nu praat je over een imperium met 1100 werknemers en een budget van honderd miljoen dollar per jaar. Er wordt gepraat over de leegheid van het bestaan en mensen worden aangemoedigd van hun huis een beschermd heiligdom te maken tegen alle indringers van buiten. In een van de nieuwe snel groeiende satellietsteden rond Colorado Springs houdt Jim Tomberlin hof in de Woodmen Valley kapel - een kerk die met zijn houten betimmeringen op het eerste gezicht doet denken aan een reusachtig wintersportcafé. Ieder weekeinde verwelkomt hij tweeduizend gelovigen. Hij hecht aan de letterlijke interpretatie van de bijbel. Maar hij preekt niet, hij deelt zijn aandacht. Zijn kerk maakt geen bekeerlingen, maar onderhoudt netwerken. Tomberlin beschouwt zich als deel van de Woodstock-generatie die ingesleten christelijke gewoontes verwierp. 'Maar na verloop van tijd wilden wij onze kinderen waarden meegeven, betekenis geven aan het leven. Nu hongeren we naar spiritualiteit, de behoefte onze ontworteling te overwinnen.'

'Christelijk Rechts is een beweging gebouwd op rancune en daardoor vatbaar voor extremistische manipulatie'. Zo begint een tirade van schrijver Darryl Pinckney in Index on Censorship (nummer 4 1996). 'Christelijk Rechts koestert een wrok tegen het intellectuele prestige van bepaalde liberale ideeën, de morele en ethische overtuigingskracht van liberale maatschappelijke verwachtingen. Het lijkt er verdacht veel op dat dit ook die bepaling in het sociaal contract van de Verenigde Staten omvat die scheiding van kerk en staat inhoudt, juist het artikel waarvan hun onbelemmerd bestaan afhangt'. Pinckney besluit: 'Je krijgt het gevoel dat na de bestorming door Khomeiny's volgelingen van de Amerikaanse ambassade in Teheran en de gijzeling van de Amerikaanse diplomaten in 1979, christelijk rechts tot de slotsom is gekomen dat onbuigzaam fundamentalisme werkt als strategie. Dat de theocratische stemming het sociale gebouw van blank Amerika zou kunnen redden, zoals anti-abortus activisten van Christelijk Rechts de taktiek van burgerlijke ongehoorzaamheid hebben overgenomen uit de tijd van de beweging voor burgerrechten. Behalve dat geen enkele werker voor burgerrechten een sheriff heeft doodgeschoten terwijl de extremisten van Christelijk Rechts er niet tegen opzien doktoren buiten hun kliniek neer te knallen. Je krijgt het gevoel dat Christelijk Rechts de voldoening zou herkennen in de Maoistische kreet: "De wereld is een chaos. Situatie uitnemend". Christelijk Rechts koestert zich in het gevoel van national trots, ook al slaagt de beweging er misschien niet in dat gevoel op het land over te dragen op weg naar het jaar 2000. Er wordt gezegd dat in de laatste dagen van de Aarde de pagina's van alle exemplaren van de Koran tot stof zullen vergaan. Maar de Bijbel zal ongetwijfeld verder spreken. Een land verdient de extremisten die het krijgt'.