Email   Print

Het moeras van de eeuwige herkenning

Niemand leert omgaan met verveling. Maar verveling komt steeds weer en leert de waardevolste les van het leven: de les dat we totaal niets betekenen. Omarm uw futiliteit!

Een aanzienlijk gedeelte van de tijd wordt in beslag genomen door verveling. Maar er bestaat geen opleiding die op verveling voorbereidt. Een letterenstudie noch de natuurwetenschappen bieden ons colleges 'verveling'. Ze kunnen hoogstens vertrouwd maken met het verschijnsel door het op te wekken. Maar wat betekent een vluchtige kennismaking met een chronisch ongerief? Het meest eentonige zeurgeluid, afkomstig van een katheder, of het meest scheelmakende studieboek, geschreven in hersenloos Engels, zijn niets vergeleken met de psychologische Sahara die pal in je slaapkamer begint en geen horizon kent. Verveling gaat onder diverse namen door het leven - onvrede, dufheid, gebaande paden, flutzooi, blabla, apathie, lusteloosheid, kraak noch smaak, lethargie, slappe kost - is een gecompliceerd verschijnsel en in grote lijnen een produkt van de herhaling. Je zou daarom denken dat het beste tegengif een voortdurende inventiviteit en oorspronkelijkheid moet zijn. Maar het leven biedt helaas die uitweg niet want het belangrijkste voertuig in het leven is nou net de herhaling. Je kunt hier natuurlijk tegenin brengen dat herhaald streven naar oorspronkelijkheid en inventiviteit leidt tot vooruitgang, en - in één adem - beschaving. In termen van wijsheid achteraf is dit echter niet de meest glorieuze. Want als we de geschiedenis van onze soort indelen naar wetenschappelijke ontdekkingen - om maar te zwijgen van nieuwe ethische beginselen - is het resultaat niet bijzonder indrukwekkend. Het levert ons - technisch gesproken - eeuwen verveling op. Zelfs de gedachte aan oorspronkelijkheid en vernieuwing schetst onmiddellijk de saaiheid van de doorsnee-werkelijkheid, van het leven.

Het tweede probleem met oorspronkelijkheid en inventiviteit is dat ze letterlijk zoveel opleveren. Gesteld dat je een van de twee in huis hebt, dan zul je behoorlijk snel in goeden doen raken. Hoe aanlokkelijk dat ook mag klinken, niemand verveelt zich zo als de rijke want geld kan tijd kopen, en tijd brengt herhaling. Verveling is het resultaat als de eerste artikelen van persoonlijke luxe beschikbaar komen. Dankzij de moderne technologie zijn die artikelen even talrijk als de uitingen van verveling. In het licht van hun functie - ons het overschot aan tijd doen vergeten - is hun overvloedige aanwezigheid onthullend.

Wat armoede betreft toont de misère in de verveling zijn meest meedogenloze gezicht en de vlucht ervoor neemt tamelijk radicale vormen aan: gewelddadige rebellie of drugsverslaving. Beiden zijn maar tijdelijk want de ellende die bij armoede hoort is oneindig. En vanwege die oneindigheid zijn beide erg kostbaar. Over het algemeen handelt de man die heroïne in zijn aderen spuit met hetzelfde doel voor ogen als degene die een videoband huurt: hij wil het overschot aan tijd ontduiken. Het verschil is echter dat hij meer uitgeeft dan hij heeft en dat sneller dan bij de videohuurder zijn middel tot ontsnappen even zinloos wordt als datgene waaraan hij wil ontsnappen. In grote lijnen loopt het verschil in fysieke gewaarwording tussen de naald van een spuit en het knopje van een versterker ruwweg parallel met het pijnlijke effect van de tijd op de bezitloze, en de dufmakende uitwerking bij de gefortuneerden.

Maar rijk of arm, iedereen zal onvermijdelijk door eentonigheid worden gekweld. Alles gaat vervelen, werk, vrienden, het huwelijk, de geliefde, het zicht uit het raam, gedachten en jezelf. Daarom zoeken we ontsnappingsroutes: een andere baan, woonplaats, een ander bedrijf, land of klimaat. Of alcohol, reizen, kookles, drugs of psychoanalyse. Dat helpt wel een tijdje. Uiteraard tot de dag dat je wakker wordt in je slaapkamer met om je heen een nieuw gezin en ander behang, in een ander deel van het land met een ander klimaat, met een stapel rekeningen van je reisbureau en een stapel rekeningen van je psychotherapeut maar met hetzelfde lusteloze gevoel over het daglicht dat door je raam naar binnen stroomt. Je kamt je haar, en bedenkt dat je jezelf daarmee niet uit het moeras van de eeuwige herkenning kunt trekken. Afhankelijk van je karakter en je leeftijd raak je in paniek, of je legt je neer bij deze vertrouwde gewaarwording en anders stap je nogmaals in de mallemolen van de grote verandering. De woorden 'neurose' en 'depressie' duiken op in je vocabulaire, en pillen in je medicijnkast.

In principe is er niets mis mee om van je leven een permanente zoektocht naar alternatieven te maken, een vlooienspel rond banen, echtgenoten en woonplaatsen, mits je je de alimentatie en warrige herinneringen kunt veroorloven. Tenslotte is dit dilemma met voldoende zwier weergegeven op het filmdoek en bij de Romantische dichters. Maar de kneep zit hem hierin dat die zoektocht al snel verandert in een volledige dagtaak waarbij jouw behoefte aan een alternatief niet onderdoet voor het dagelijkse shotje van de junkie. Maar er is nog een manier om de verveling het hoofd te bieden. Misschien niet een betere - en niet per se een betrouwbare - maar wel helder en goedkoop. Als de verveling je bezoekt, ga er dan in onder. Verdrink erin, ga tot de bodem. Met onplezierige zaken is de vuistregel: hoe sneller je de bodem bereikt, hoe eerder je weer aan de oppervlakte bent. Het uitgangspunt is dat ik aandring op het onverschrokken onder ogen zien van het allerergste. En verveling verdient een dergelijke nauwkeurige inspectie omdat daarin de pure, onversneden tijd in al zijn weerkerende, zinloze, eentonige glorie wordt gespiegeld. Verveling verruimt je blik op de eigenschappen van de tijd waar je makkelijk aan voorbij gaat, dikwijls ten nadele van je geestelijke evenwicht. Het is je raam dat uitziet op de oneindigheid van de tijd. Als dit raam eenmaal openstaat, probeer het dan niet weer dicht te doen. Integendeel, gooi het wijd open. Want verveling spreekt de taal van de tijd en leert je het waardevolste lesje van je leven: de les dat je totaal niets betekent. 'Jij bent eindig,' zegt de tijd tegen je met de stem van de verveling, 'en alles wat je doet is wat mij betreft zinloos.' Maar het besef dat je niets voorstelt, van de beperkte betekenis van zelfs je beste, meest bevlogen ondernemingen, is beter dan illusies over hun resultaat en de daarbij horende eigendunk.

Want bij verveling dringt de tijd binnen in je waardenstelsel. Het plaatst je bestaan in een ordentelijk perspectief met als netto resultaat precisie en bescheidenheid. Waarbij we opmerken dat het eerste leidt tot het tweede. Hoe meer je leert over je eigen grootte, des te nederiger en met meer compassie je optreedt tegenover je soortgenoten, tegenover het stof dat ronddwarrelt in een zonnestraal of al stil ligt op je werktafel. Als er verveling die de wil verlamt voor nodig is om in te zien hoe onbetekenend je bent, verwelkom dan die verveling. Je betekent niets omdat je eindig bent. Terwijl oneindigheid niet vreselijk levendig is of tjokvol emoties zit. Zoveel kan je verveling je tenminste wel leren. En hoe eindiger iets is, des te meer het beladen is met leven, emoties, vreugde, angst en compassie.

Het goede aan verveling, aan onvrede en het gevoel van zinloosheid wat betreft je eigen bestaan en dat van al het andere, is dat het geen illusie is. Probeer verveling en onvrede te omarmen, of zorg dat ze jou omarmen, want ze zijn toch groter dan jij. Je zal die boezem ongetwijfeld verstikkend vinden maar probeer het zo lang mogelijk vol te houden, en dan nog een tijdje. En denk vooral niet dat je ergens onderweg hebt geblunderd, probeer niet je stappen na te gaan om de fout te herstellen. Nee, 'geloof je eigen pijn', om met W.H. Auden te spreken. Deze vreselijke omhelzing is geen vergissing. Dat zijn dingen die je nooit storen.