Email   Print

De mentale kaart

Dat we in de stad de weg kunnen vinden is een verbluffend staaltje vernuft. Maar als je vertrouwd bent met een bepaalde wijk gaat dit zo vanzelf dat je er nauwelijks nog bij stilstaat. Dat komt omdat we allemaal rondlopen met onze eigen persoonlijke plattegrond van de stad in ons hoofd, die aangeeft welke richting we uitmoeten, hoe lang de tocht is, of welke stukken we kunnen afsnijden. Een beproefde manier om deze mentale plattegronden aan te tonen is iemand te vragen hoeveel ramen er zijn in diens huis. Voor de meeste mensen betekent dit dat ze in gedachten door hun woning moeten lopen, om onderweg de ramen te tellen.

Om de stad te kunnen bevatten creëren we beelden of patronen van zijn geografie in ons hoofd. De mentale plattegrond is zo belangrijk omdat hij een structuur biedt waarin routes en opvallende objecten met elkaar in verband worden gebracht, net als bij de gewone kaart. Dit stelt ons in staat om bepaalde routes tussen opvallende objecten te vinden die we nooit eerder hebben afgelegd. Onze mentale landkaarten groeien voortdurend. In de beginfase van ons verblijf in een stad kan het maanden of zelfs jaren duren voor we op een trefzeker en veelomvattend peil zijn aangeland.

We hebben er doorgaans moeite mee om onze mentale plattegrond te wijzigen als we die eenmaal hebben samengesteld. Als we een route geregeld afleggen, raakt die al gauw stevig in de plattegrond verankerd. Als we bijvoorbeeld een weg van en naar ons werk hebben gekozen, houden we ons in de meeste gevallen aan deze route, zelfs als onze kennis over alternatieve routes toeneemt. Dit ingesleten gedrag beperkt de doelmatigheid waarmee de stedeling zijn woonplaats doorkruist. Soepelheid in het samenstellen van de mentale plattegrond en vaste gewoonten zijn de sleutel tot doelmatig optreden voor koeriers, taxichauffeurs en politiemensen die zich snel en effectief door de stad moeten kunnen bewegen.

De mate waarin een stad zich leent voor het opstellen van een mentale plattegrond verschilt per geval. Ze variëren in 'leesbaarheid'. In sommige steden zorgt een overal herkenbaar element als een berg of de zee voor een betere leesbaarheid. Een plaats als Kaapstad - die om een berg is heengebouwd en waarin iemand zich altijd kan oriënteren ten opzichte van die berg - is heel goed leesbaar. Manhattan heeft een stratenplan als een raamwerk dat de leesbaarheid bevordert, maar de torenhoge gebouwen blokkeren het uitzicht waardoor het lastiger wordt om je te oriënteren. Londen heeft een rivier die de leesbaarheid vergroot, maar de krommingen in de straten bemoeilijken de samenstelling van een accurate mentale plattegrond.

Van even groot belang is dat de mentale kaarten ook van persoon tot persoon verschillen. Aangezien deze plattegronden door ervaring tot stand komen, ligt het voor de hand dat iemands dagelijks handelen invloed heeft op de keuze van opvallende objecten, het gebruik van zekere routes en het belang van bepaalde gebieden. De mentale plattegronden van oudere mensen zijn bijvoorbeeld kleiner van omvang en veel meer plaatselijk gericht, een kenmerk van hun geringere mobiliteit.