Email   Print

De kracht van verbeelding

De toekomst wordt gemaakt door het vermogen naar de werkelijkheid te kijken. Wie een ‘beginnersgeest’ aanneemt, vindt nieuwe mogelijkheden: de kracht van verbeelding.

Mensen die streven of verlangen naar sociale verandering worden in deze tijd tot wanhoop gedreven. Dromen stellen slechts teleur. Gevoelens van machteloosheid zijn wijd verspreid. Sommigen nemen hun toevlucht tot filosofieën van angst en haat. Ooit waren er samenlevingen die dienden als modellen voor een betere toekomst, grootse plannen, utopia's, nu heerst er wantrouwen jegens en ontevredenheid over elke vorm van politiek. Machteloosheid ontspoort in nihilisme.

In deze periode na de Koude Oorlog waarin oude paradigma's en denkwijzen hun betekenis verliezen, moet de hoop misschien niet worden gevestigd op grootse theorieën maar op het vermogen om te zien, om verder te kijken dan de oude theorieën die begrip en zelfs belofte kunnen verdoezelen. Om - zoals de boeddhisten het noemen - 'een beginnersgeest' aan te nemen. En door op een frisse, onbevooroordeelde manier te kijken naar de werkelijkheid, wordt de weg vrijgemaakt om te zien wat de toekomst zou kunnen zijn, wat er mogelijk is.

Zelfs in de meest grimmige omstandigheden kan een verschuiving van perspectief leiden tot verrassende veranderingen. Ik denk hierbij aan een verhaal dat mijn vriendin Odette, overlevende van de Holocaust en schrijfster, mij enkele jaren geleden vertelde. In een vrachtauto vol lotgenoten - zo vertelde ze - verlaat de surrealistische dichter Robert Desnos de barakken van het concentratiekamp waar hij gevangen werd gehouden. Als ze de barakken achter zich laten is de stemming zeer somber; iedereen weet dat de tocht naar de gaskamers voert. Als de vrachtauto daar arriveert kan niemand meer spreken; zelfs de bewakers doen er het zwijgen toe. Maar deze stilte wordt plotseling onderbroken door een energieke man die uit de rij springt en één van de veroordeelden beetpakt. Het was Desnos die - hoe onwaarschijnlijk het ook klinkt - de hand van de man begint te lezen. 'Oh', zegt hij, 'ik zie dat je een zeer lange levenslijn hebt. En je zult drie kinderen krijgen.' Hij is vol enthousiasme. En zijn geestdrift werkt aanstekelijk. De ene na de ander biedt zijn hand aan en de voorspellingen die volgen zijn voor een lang leven, meer kinderen, geluk in overvloed.

Terwijl Desnos de handpalmen leest, verandert niet alleen de stemming onder de gevangenen maar ook onder de bewakers. Hoe is dit te verklaren? Misschien heeft het verrassingseffect enige twijfel gezaaid. Als zij zichzelf voorhielden dat deze doden onvermijdelijk waren, lijkt dit niet langer onbetwistbaar. In ieder geval zijn ze zo in de war door deze plotselinge omslag in de gemoedstoestand van degenen die ze gaan doden, dat ze de executie niet langer kunnen voltrekken. Dus Desnos en de rest van de mannen worden in de vrachtauto teruggebracht naar de barakken. Desnos heeft zijn leven en dat van anderen gered door zijn verbeelding te gebruiken.

Naar aanleiding van dit verhaal stel ik mezelf de volgende vraag: kan de verbeelding ons redden? Robert Desnos stond bekend om zijn vertrouwen in verbeelding. Hij geloofde dat verbeelding de samenleving kon veranderen. Wat een enorme fantasie om je - voor de deur van de gaskamer - een lang leven voor te stellen! In zijn geest stapte hij simpelweg uit de wereld zoals die was gecreëerd door de SS. Overigens overleefde Desnos de oorlog uiteindelijk niet. Enkele dagen na de bevrijding overleed hij aan tyfus. Hij was één van de miljoenen mannen, vrouwen en kinderen die stierven ondanks hun talloze creatieve overlevingspogingen en intense verlangen om te blijven leven.

Wie de mogelijkheden van de toekomst overweegt, loopt het risico zich te verliezen in ontkenning. De verbeelding kan gemakkelijk worden gevangen in de wens om te ontsnappen aan pijnlijke feiten en ondraaglijke conclusies. Het New Age-idee dat men zich uit iedere situatie, ziekte of ongeluk kan wensen, toont niet alleen het gebrek aan respect voor lijden maar ook het gevaar dat ontsnapping de plaats inneemt van bewustzijn. Er zijn meer gevaren. Wat 'realisme' wordt genoemd kan leiden tot een verlamming van handelen en een gemoedstoestand die elk verlangen heeft laten varen. Vooral nu het politieke terrein zo moeilijk begaanbaar is, neigen velen naar cynisme. Een balans is noodzakelijk. Het ontbreken van een duidelijke belofte roept op de een of andere manier het beeld van een koorddanser op, die balanceert op de smalle grens tussen cynisme en ontsnapping en zijn voeten zeer bewust neerzet met genoeg speelsheid om de angst het hoofd te bieden.

Je zou kunnen zeggen dat de samenleving twee grenzen kent. Deze worden bepaald door de eisen die eraan worden gesteld door enerzijds de natuurlijke wereld en anderzijds de collectieve verbeelding. In de dominante filosofieën van de westerse samenleving zijn de natuur en de verbeelding tegenover elkaar gezet. De verwoestende effecten van deze tweeslachtigheid voor de natuur zijn maar al te duidelijk, maar de gevolgen voor de menselijke verbeelding zijn ook enorm. De scheiding van geest en lichaam, sensualiteit en ervaring leidt tot beperkte, verkrampte denkbeelden waaruit krampachtige, zielloze en destructieve samenlevingen zijn voortgekomen. Het is ironisch dat een samenleving die de natuur de baas wilde zijn zulke enorme gevoelens van machteloosheid kan oproepen. Hoewel de laatste tweehonderd jaar technologie de bron is geweest van hoop op vrijheid en gelijkheid - nieuwe machines die het werk van ons zouden overnemen, chemicaliën die ziekte zouden overwinnen, landbouwmethoden die iedereen van voedsel zouden kunnen voorzien - en de meest recente hoop, een netwerk van computers dat op de een of andere magische wijze een meer democratische publieke arena zou creëren. Maar in deze dappere nieuwe wereld is dit technologische mandaat belangrijker geworden dan welke natuurwet ook. In dat opzicht vertoont de vooruitgang een demonisch trekje, als een machine die niet kan worden gestopt en inrijdt op alles en iedereen die in zijn weg komt.

Onlangs heb ik mijn vrienden gevraagd welke verandering - wanneer elke willekeurige sociale verandering mogelijk zou zijn - zij het liefst in hun eigen stad of buurt zouden zien. Bijna iedereen aan wie ik dit vroeg, koos voor een auto-vrije stad. Het lawaai. De vervuiling. Het verkeer. Het gevaar. Het gebruik van waardevolle openbare ruimte. Alsof de geschiedenis onverbiddelijk de kant van technologische afhankelijkheid opgaat, nam iedereen echter onmiddellijk aan dat een dergelijke verandering onmogelijk zou zijn. Maar als machines kunnen worden bedacht en gerealiseerd, kan de afwezigheid ervan ook worden bedacht en gerealiseerd.

Iets helder zien is niet het gevolg van nauwkeurig kijken. Het meest voor de hand liggende feit kan worden verhuld door een veronderstelling die niet is onderzocht, of door een oude manier van zien. En het vereist verbeeldingskracht om je te bevrijden van deze oude gewoonten. Daarom is visie een collectieve bezigheid. Perceptie is niet slechts een intellectuele prestatie, het is ook een psychologische keuze. Wat iemand wil zien, is afhankelijk van wat anderen zien. De emotionele capaciteit om waar te nemen, te kennen en uiteindelijk te verbeelden wordt beïnvloed door de sociale omgeving. Omgekeerd betekent dat dat, omdat bestaande kennis onderdeel is van het sociale patroon van perceptie, het introduceren van een nieuwe opvatting dat patroon kan verstoren en opnieuw kan vormen.

Voor sociale orde is verbeelding net zo noodzakelijk als wetten. Dat wij in Amerika ons verbeelden dat we in een democratie leven is van groot belang, zelfs wanneer de democratie faalt. Je zou zelfs kunnen zeggen dat dit het probleem is. We verbeelden ons dat we een democratie zijn, en toch zijn we dat niet. Wanneer de meeste grote kranten en televisiestations in handen zijn van een paar grote concerns, en wanneer je miljonair moet zijn of moet worden gesponsord door miljonairs om je kandidaat te kunnen stellen bij de verkiezingen, hoe kunnen we dan een regering hebben die ván het volk, dóór het volk en vóór het volk is? Het antwoord hierop is dat een dergelijk moment niet minder maar meer verbeelding vereist. Want verbeelden is meer dan te zien wat nog niet bestaat, of wat men wil dat bestaat. De werkelijkheid zien is ook een diepzinnige uiting van creativiteit. Het vereist een levendige verbeelding om te zien hoe bijvoorbeeld de vrijheid van meningsuiting wordt beperkt door de macht van grote bedrijven. Men moet burgerrechten opnieuw definiëren in het licht van de nieuwe technologie en de gevolgen van deze technologie voor het democratische proces bepalen.

Tegelijkertijd worden degenen die zien daardoor veranderd. Dit is waarschijnlijk het meest duidelijk bij het zelfbeeld. Aan de hand van mijn opvattingen over wie ik ben of wat ik voel, creëer ik niet alleen een nieuw beeld van mijzelf maar verander ik mezelf ook. Perceptie is niet slechts een weerspiegeling van de realiteit maar maakt een krachtig deel uit van die realiteit. Iedereen die wel eens heeft gemediteerd kent deze ervaring: het observeren van de handelingen van de geest verandert de geest totdat de observatie langzaam maar zeker grote veranderingen in de ziel teweegbrengt. En dit effect is hetzelfde wanneer de perceptie collectief is. Een verandering van collectieve perceptie verandert het collectief. Daarom is de verbeelding zo belangrijk.

Sociale stromingen worden - net als kunstzinnige en literaire stromingen - gedreven door de verbeelding. Ik heb het dan niet alleen over de liederen en gedichten en schilderijen die altijd deel hebben uitgemaakt van politieke en sociale stromingen maar over de stromingen zelf, de politieke ideeën en vormen van protest. Elke belangrijke sociale stroming verandert de wereld met verbeelding. Onduidelijkheden worden opgehelderd, leugens blootgelegd, het geheugen opgefrist, nieuwe lijnen getrokken over oude kaarten. Hoop voor de toekomst komt voort uit het op een nieuwe manier kijken naar het heden. Vaak vreest men - terecht - dat individuele stemmen tot zwijgen worden gebracht door de tirannie van de massa. Maar dit is niet het enige gevaar. In een samenleving die is versplinterd en vervreemd, wordt de verbeelding begrensd door de beperkingen van het ego; beperkt als een schilder die moet werken op een te klein doek. Sociale stromingen kunnen de geest bevrijden en de verbeelding doen groeien. En het is een feit dat men altijd, al dan niet vrijwillig, deel uitmaakt van een sociaal systeem. Wanneer men zich hiervan bewust is, kan men ruimdenkendheid, een verruiming van het bewustzijn, een gemeenschappelijkheid ervaren die een bewustzijn met zich meebrengt dat de smalle grenzen van het individu overschrijdt. Zoals Desnos schreef: Niet langer zichzelf zijn, maar iedereen zijn.

Mijn vriend Odette vertelt nog een verhaal over Robert Desnos. Over een film van de surrealist Man Ray waarin Desnos voorkomt. De film bestaat uit losse beelden, slechts verbonden door vrije associatie. Na een scène waarin een prachtige zeester wordt getoond, bestudeert de camera gedurende enkele minuten de geopende handpalmen van Desnos. Dan stroomt er zwarte inkt uit zijn handen. Dat is het hele verhaal. Een bijna profetisch beeld. De associatie van de menselijke hand met de zeester, die gezegende verbintenis tussen de menselijke verbeelding en de verbeelding van de natuur - omdat de menselijke geest natuurlijk deel uitmaakt van die natuur. De inkt, als bloed, het bloed uit een wond, de uitdrukking van pijn, of het verbindende levensbloed. Het vloeit naar buiten. De inkt blijft bij ons. We hebben de gedichten die Desnos schreef. En dit verhaal blijven we herhalen.

Is het verhaal van Desnos' spectaculaire succes voor de deur van de gaskamers waar? Ik weet het niet zeker. Maar het verhaal zelf houdt iets in mij levend, mijn geloof in een soort beschermengel. Niemand kan ons ervan weerhouden om ons een voorstelling te maken van een andere toekomst, een toekomst die een andere weg inslaat dan die van het rampzalige, gewelddadige conflict, van ongelijkheid, armoede en lijden. Laten we ons de werelden voorstellen waarin we zouden willen leven, de lange levens die we zullen delen en de vele mogelijke toekomsten die we zelf in de hand hebben.