Email   Print

Een roze doodskist

De ontkerstening van de samenleving is voor velen een bevrijding. Maar met de verdwijning van het geloof verdwenen ook de rituelen.

Kerkelijke rituelen boden van oudsher rust en ruimte voor persoonlijke emoties. Deze rust en ruimte moet nu zelf worden gezocht. En dat blijkt moeilijk. Verder dan een ordinaire vrijgezellenavond, een seizoenskaart van de plaatselijke voetbalclub of een zweethutritueel op de hei blijken velen niet te komen. Een gat in de markt dus. Het tijdschrift Psychologie (februari 1996) meldt dan ook dat Marijke Serné, kunstzinnig therapeute en theologe, een adviesbureau voor ritueelbegeleiding is begonnen. Zij adviseert mensen die voor een bruiloft, jubileum of begrafenis een vorm zoeken die meer aansluit bij hun gevoelens. Rituelen zijn nodig bij de bekende mijlpalen van het leven. Momenten van bezinning - samen met anderen - op wat geweest is of wat komen gaat. Het ritueel geeft blijk van een verbondenheid met de ander en vervangt hiermee vaak de platvloersheid van in woorden uitgedrukte emoties.

De vraag naar nieuwe rituelen is groot. Geliefden ten huwelijk vragen voor de camera en ook het aanbieden van excuses onder het oog van twee miljoen televisiekijkers komt aan deze vraag tegemoet. Ook de echtscheiding krijgt zijn rituelen. Er zijn echtelieden die ter bezegeling van hun scheiding een laatste feestje geven voor hun vrienden. Want 'goed' scheiden en vrienden blijven is in, zo meldt Psychologie.

Maar het is met name bij het sterven waar het ritueel terugkomt. Filosofie Magazine (juni 1996) wijdt een artikel aan 'Bewust sterven'. Mensen worden steeds zieker voordat ze doodgaan en sterven is een moeizaam proces. Ziek en na twee weken dood is zeldzaam. De medische wetenschap heeft veel fast killers onder controle. Het antibioticum zorgde voor een verschuiving van levensbedreigende ziekten. Het succes van de medische wetenschap betekent paradoxaal genoeg meestal een langer, slopender en ontluisterend sterfbed. De natuurlijke dood sterft uit; de 'bewuste' dood wint langzaam terrein. De stervende heeft nog een hele tijd te gaan en is zich al die tijd bewust van zijn naderende dood. Dit zet mensen aan het denken: over de manier waarop ze dood willen gaan èn over wat er daarna met hen moet gebeuren, aldus Filosofie Magazine.

Tegelijk met de medicalisering, met het gevolg dat mensen langer in leven kunnen worden gehouden, onstaat er een ritualisering van de dood. Deze vernieuwde belangstelling voor de dood vindt zijn weerslag in de maatschappij. In Utrecht wordt komend najaar de eerste uitvaartbeurs gehouden. Op onlangs in Arti gehouden expositie 'Midden in het leven staan wij in de dood' werd de nieuwe doodskunst getoond en het aantal abonnees op het tijdschrift Doodgewoon - geheel gewijd aan de dood - is groeiende. Verpleeghuisarts Keizer verklaart deze renaissance van de riten met het verlies van het totale mensbeeld en de rationalisering en technologisering van de samenleving. 'Wij bestaan uit moleculen en koolstofelementen en die hebben - zoals we tegenwoordig weten - niet het eeuwige leven. Maar als je een kind kust, kus je nou eenmaal geen moleculen. Bij een lijk weten we niet meer voor welke van deze twee beelden we moeten kiezen.' zo meldt Filosofie Magazine. Het bewuster omgaan met de dood neemt de verlegenheid rondom het sterven niet weg, meent Keizer. 'Die verlegenheid met lijken overschreeuwen we nu met een roze doodskist. Van mij hoeft dat niet. En op mijn begrafenis geen muziek van Jimi Hendrix. Ik ken niemand die daar zo van houd als ik en ik kom zelf toch niet.' Maar dit nieuwe doodsweten - het bewuster omgaan met de dood - leidt niet tot minder doodszweten. Zo schreef de filosoof E.M. Cioran; 'de mens aanvaardt de dood, maar niet het uur van zijn dood. Sterven - te allen tijde, maar niet als hij moet sterven'. Wij blijken allen verslaafd aan het leven. DJJ