Email   Print

De vrijmarkt van het Kremlin

Reizende handelaren brengen Rusland het kapitalisme

Iedere dag Koninginnedag - in Moskou. Overal op straat en in de ondergrondse van de Russische hoofdstad verkopen handelaren hun waren. En dit zijn niet, zo constateert Russia Review (20 mei 1996), de oude kleren of de eigen huisraad die uit pure armoede worden verkocht maar importgoederen uit Europa, China en het Verre Oosten. De Moskovieten zien ze liever gaan, deze frontsoldaten van het kapitalisme. Ze zorgen voor enorme opstoppingen in de metro en creëren een chaos op straat. Maar chaos of niet, de chelnoki - zoals ze worden genoemd - blijken een enorme bijdrage te leveren aan de economie van Rusland. Zij importeerden vorig jaar voor tien miljard dollar aan goederen, bijna evenveel als de machtige olie-industrie - import 12,3 miljard dollar.

Het woord chelnoki betekent oorspronkelijk 'veerboot' uit de tijd dat boten de rivier op en af pendelden om goederen te verkopen. De oorsprong van de hedendaagse chelnoki gaat terug naar 1990 toen Gorbatsjov de grenzen openstelde. Vele Russen - van professor tot machinewerker - roken handel en trokken, beladen met tassen vol goedkope spullen de grens over. Het verdiende geld werd aldaar omgezet in luxe 'westerse' produkten en in overvolle dozen, kisten en tassen weer naar Rusland versleept. In vijf jaar heeft deze handel een enorme vlucht genomen. Importeerde de chelnoki in 1994 nog voor acht miljard dollar, in 1995 was dit tien miljard oftewel twintig procent van de totale Russische invoer. Ze begonnen in Polen, dat in 1990 voor de Russen makkelijk toegangelijk was en relatief goedkoop. Tegenwoordig reizen ze naar China, Italië, Indonesië, Viëtnam en Egypte op zoek naar koopjes. Op dit moment is Turkije een favoriete bestemming voor de chelnoki. Wie twee jaar geleden 500 dollar mee nam naar Turkije kon goede zaken doen, vertelt Alexander, eens atletiekcoach maar tegenwoordig full-time chelnoki. Nu is 2500 dollar het minimum. Volgens de reisbureau's vertrekken iedere week 7000 mensen naar Istanbul - enkel vanuit Moskou. De luchthaven van Istanbul heeft een speciale terminal voor de chartervluchten van en naar Moskou. Overladen met dozen, kisten en overvolle koffers heeft het de aanblik van een een vluchtelingenkamp, aldus Russia Review. Anderen handelaren bereiken Istanbul per boot via de Zwarte Zee. Van de passagiers op het Turkse schip die twee maanden geleden door Tsjetjenen werden gegijzeld was de helft chelnoki.

Was in 1990 alles nog te slijten tegenwoordig moeten de nieuwe handelaren kieskeurig zijn. De concurrentie is moordend en de markt in Rusland verwend. De vraag naar betere kwaliteit heeft de chelnoki naar Italië gedreven, waar enkele provinciale vliegvelden overstroomd worden met Russische handelaren en geen vliegtuig meer op tijd vertrekt. Maar ook Italië ziet de Russen met hun contanten graag komen.

In eigen land wordt de ongecontroleerde handel - chelnoki hebben geen enkele invoer-, of verkoopvergunning en betalen geen belasting - steeds harder aangepakt. Berekend is dat de Russische staat 400 miljoen dollar per maand aan belasting misloopt. Ook wordt vanwege de goedkope import de binnenlandse produktie bedreigd. De regering neemt maatregelen. Het bedrag dat belastingvrij mag worden ingevoerd, is verlaagd van 5000 naar 2000 dollar en gaat waarschijnlijk naar 1000 dollar. De douane controleert streng en de chelnoki dreigen aan hun eigen succes ten onder te gaan. Maar vele handelaren hebben genoeg geld verdiend om een eigen groothandel of winkel te beginnen, aldus Russia Review. En zo ontstaat - dankzij de chelnoki -de voor elk land zo belangrijke middenstand.