Email   Print

De vredestichters van Genesee

In het moderne strafrecht spelen het slachtoffer en de gemeenschap geen directe rol. De staat treedt namens hen op tegen de dader. Maar betrokkenheid van slachtoffers en gemeenschap biedt perspectief: meer veiligheid en minder kosten.

Stel je een rechtsstelsel voor waarin gevangenisstraf is bedoeld voor gevaarlijke misdadigers en voor degenen die geen berouw hebben, maar waarin mensen die hun leven willen beteren in hun vonnis daartoe de mogelijkheid krijgen. Slachtoffers worden gehoord en krijgen rechtsbijstand: hun opvattingen worden in de overwegingen van vonnissen meegenomen en zij hebben ook een ontmoeting met de daders. De gemeenschap wordt overal bij betrokken, van de zorg voor de slachtoffers tot rechtsbijstand voor de wetsovertreders.

Dit is de beschrijving van het rechtsstelsel in een conservatieve landelijke samenleving in het district Genesee in de Amerikaanse staat New York - een stelsel waarbij de laatste tien jaar reclassering centraal staat. De belangen van slachtoffers, wetsovertreders en gemeenschap worden gewaarborgd. De staat moet onpartijdigheid en een zorgvuldige afwikkeling van elk geval verzekeren, zegt Dennis Wittman, coördinator van de reclasserings- en slachtofferhulpprogramma's en het brein achter het rechtsstelsel van Genesee. Voor de slachtoffers beogen die programma's een gevoel van waardigheid, herstel en aandacht in het proces. Vrijwilligers en Wittman's staf zijn maanden of jaren na een misdrijf bezig om te voorkomen dat slachtoffers nog iets overkomt, werken samen met de begeleiders en het medische team en helpen een eis tot schadevergoeding in te dienen. Slachtoffers worden op de hoogte gehouden van de gang van het proces en krijgen hulp bij het opstellen van 'de verklaring van het slachtoffer' die de rechter in zijn overwegingen betrekt.

In Januari 1989 werd politie-agent David Whittier ernstig gewond toen een beschonken bestuurder inreed op een vrachtwagen die hij had laten stoppen. David overleed tien maanden later. Een jaar later regelde Dennis Wittman op verzoek van David's echtgenote Connie een ontmoeting tussen Brad - de bestuurder - en Connie met haar kinderen. 'Ik wilde hem recht in de ogen kijken en precies zeggen hoe ik over hem dacht. Ik wilde hem laten weten wat mijn man heeft gedacht. Ook wilde ik hem horen zeggen dat het hem speet. Mijn kinderen moesten de gelegenheid krijgen om te zeggen wat zij op hun hart hadden. Ik wilde ook weten hoe hij eruit zag.' Met Connie ging het beter na de ontmoeting met Brad: 'Slachtoffers hebben zelden de gelegenheid om de dader te ontmoeten en te zeggen wat hun oplucht: ik haat je, ik wou dat je dood was, ik wou dat ik je nooit gezien had, ik wou dat je nooit geboren was. Die woede te kunnen ontladen op de persoon die die woede had veroorzaakt, was een geweldige opluchting. Toen was ik er tenminste zeker van dat hij wist hoe wij over hem dachten. Ik geloof dat ik toen mijn leven weer kon oppakken.'

Connie wilde Brad ook zien om een boodschap over te brengen die David aanvankelijk zelf wilde geven aan degene die hem dodelijk had verwond. Hij had Brad willen vergeven. 'Ik vertelde Brad toen dat David een beter karakter had dan ik. Hij kon degene die hem dit had aangedaan wel vergeven, maar ik niet. Ik wilde de dader laten weten hoe goed de man was die hij had gedood'.

Volgens Dennis Wittman vraagt een op de zes slachtoffers in Genesee de dader te ontmoeten. Zij hebben vaak vragen die alleen maar door de dader zelf kunnen worden beantwoord. 'Waarom deed je het?' 'Heb je het expres gedaan?' De antwoorden op deze vragen kunnen voor het slachtoffer zeer verhelderend zijn zodat hij of zij er beter mee kan omgaan. 'Het is net een open wond; als je die niet verzorgt, gaat het steeds slechter,' zegt Wittman. 'Wij verzorgen het slachtoffer en helpen hem er weer bovenop te komen.' De inbreng van het slachtoffer in de uitspraak draagt ook bij tot de wijsheid van het systeem, zegt hij. 'Wij hebben veel strafzaken gezien, zelfs van geweldsdelicten, waarbij een slachtoffer-gericht vonnis ook een gemeenschapsgericht vonnis blijkt te zijn. Er bestaat een mythe dat alle slachtoffers puur straf verlangen voor de daders. Het rechtsstelsel van Genesee heeft aangetoond dat de slachtoffers in de regel niet prijs stellen op wraak en vergelding maar op veiligheid en verantwoordelijkheid van de dader.'

De ontmoeting met het slachtoffer doet de wetsovertreder de menselijke kant van het misdrijf inzien zoals dat bijna onmogelijk is in de rechtszaal. De dader kan dan ook om vergeving vragen. Volgens de filosofie van Genesee is de eerste verplichting van de wetsovertreder om iets goed te maken ten opzichte van slachtoffer en samenleving. De functie van het rechtsstelsel moet zijn om te bemiddelen tussen de meest betrokken partijen en uiteindelijk om te zorgen voor een redelijke oplossing. Als de wetsovertreder erg graag zijn leven wil beteren, krijgt hij de gelegenheid om zich te rehabiliteren en weer in de maatschappij te worden opgenomen. Er wordt een zorgvuldig plan uitgewerkt en aangeboden aan het slachtoffer, de officier van justitie en de advocaat van de verdediging. Het plan wordt voor iedere wetsovertreder afzonderlijk opgesteld, afhankelijk van de aard van het delict, de aanbevelingen van het slachtoffer, de samenleving en andere factoren. Als de wetsovertreder het plan volgt, kan de eis worden verminderd of geheel komen te vervallen; als de wetsovertreder niet meewerkt, dan wordt de normale rechtsprocedure in gang gezet.

Het rechtsstelsel van Genesee beschouwt misdrijven als schadelijk niet alleen voor het slachtoffer, zijn familie maar voor de hele samenleving. Daarom spelen maatschappelijke dienstverlening en schadevergoeding een belangrijke rol. Maatschappelijke dienstverlening kan bovendien het aanzien van de wetsovertreders in de maatschappij verbeteren. Zij bouwen of repareren openbare gelegenheden, maken eten voor daklozen, hakken hout om energie te besparen en verzorgen de boekhouding voor maatschappelijke instellingen. Sinds 1981 - toen het Genesee-stelsel werd ingevoerd - heeft de samenleving op deze wijze zo'n 200.000 werkuren van bijna 3000 wetsovertreders gekregen.

Het rechtssyteem van Genesee is niet alleen van de gemeenschap afhankelijk voor het scheppen van mogelijkheden voor maatschappelijke dienstverlening. Leden van de gemeenschap nemen ook deel aan gesprekken tussen slachtoffers en daders - vooral als er duidelijk sprake is van schade aan de samenleving. De gemeenschap wordt in elk stadium bij het proces betrokken. Zij moet bijvoorbeeld medebepalen of een wetsovertreder een geschikte kandidaat is voor alternatieve straf en een vonnis gericht op de gemeenschap en tevens voor het verlenen van hulp aan slachtoffers. De leden van de gemeenschap treden ook op als begeleider van iemand die zijn leven wil beteren. Tientallen instellingen en vrijwilligers werken wekelijks met daders en slachtoffers. Na ruim tien jaar geniet het rechtsstelsel van Genesee brede maatschappelijke steun. De gemeenschap heeft een onmisbare functie in het stelsel gekregen.

De reguliere juridische functionarissen staan ook achter de nieuwe benadering. Een sheriff schrijft: 'Celstraf is het laatste redmiddel, pas nadat alle andere middelen hebben gefaald. Het is beter de samenleving te beschermen met maatregelen gericht op de gemeenschap dan plotselinge algehele invrijheidstelling met alle gevolgen vandien.' En een rechter oordeelt: 'Het rechtsstelsel van Genesee heeft rechters eindelijk de gelegenheid gegeven creatief te zijn bij hun uitspraken. De vonnissen zijn nu maatwerk. De rechters krijgen belangrijke informatie van de slachtoffers van misdrijven. Vaak proberen wij ons in de positie van een slachtoffer te verplaatsen, en even vaak zitten wij er helemaal naast. Maar nu kunnen wij deze informatie rechtstreeks verkrijgen alvorens vonnis te wijzen.'

Maar het belangrijkste aspect van het succes van Genesee is de toegenomen veiligheid. Slechts in zes procent van de vonnissen is de opgedragen gemeenschapstaak niet volledig uitgevoerd of is er sprake geweest van een nieuwe arrestatie.