Email   Print

De prijs van sociaal werk

Maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat doet de onderneming die niet alleen streeft naar winst maar ook oog heeft voor de belangen van de samenleving rondom het bedrijf. Tot voor kort was dit een idealistische elite, aangevoerd door bekende namen: Anita Roddick's The Body Shop en Ben & Jerry's - pioniers actief in de luxe-sector van de economie, met cosmetica en ijs.

Maar 'maatschappelijk verantwoord ondernemen' verkrijgt thans in veel bredere kring aandacht. Het begon met Britse Labour-leider Tony Blair die de vraag opwierp of een onderneming alleen te maken heeft met aandeelhouders (shareholders) of met een veel bredere groep van belanghebbenden (stakeholders). Het is Blair's verdienste dat die vraag inmiddels aan beide zijden van de Atlantische Oceaan een gesprek op gang heeft gebracht.

En dat is niet zo vreemd. Op het altaar van de doelmatigheid en produktiviteit wordt massa-ontslag na massa-ontslag geofferd. Een paar voorbeelden. In een paar jaar tijd zijn bij de Duitse spoorwegen een paar honderduizend banen verloren gegaan. De herrijzenis van British Steel waarbij in de afgelopen twintig jaar 85 procent van het personeel op straat kwam te staan geldt, als een succesverhaal. En Jan Timmer's 'Operatie Centurion' is ook vooral een banenkiller geweest. Zulke ingrepen in naam van het kapitaal laten verloedering, ellende en trieste dorpen achter. Alle reden voor een initiatief van een Labour-leider, begrijpt ook The Economist (10 februari 1996). Het tijdschrift stelt vast dat het door Blair geschetste dilemma een nieuw probleem is. Tot voor kort gingen de belangen van de onderneming hand in hand met de belangen van de burgers. 'Wat goed is voor General Motors, is goed voor Amerika', is de klinkende samenvatting van die visie. Maar in deze tijd van 'afslankingsoperaties' is dat parallele belang niet meer zo duidelijk. Toch houdt The Economist onverkort vast aan het primaat van het belang van de aandeelhouder. Winst blijft naar de mening van het blad dé motor van de welvaart. De suggestie die door de Amerikaanse minister van arbeid - Robert Reich - is gedaan om ondernemingen die hun verantwoordelijkheid voor de werkgelegenheid niet dragen extra te belasten, wordt als ridicuul van de hand gewezen. 'Dat zou betekenen dat ondernemingen die in technologie in plaats van in mensen investeren worden gestraft.' Wat The Economist betreft is dat het beste recept om in de wereldeconomie concurrentievermogen te verliezen. Maar The voice of capitalism blijkt alleen te staan. In de Amerikaanse pers kopten onlangs achtereenvolgens Newsweek - 'Ondernemingen-moordenaars', The New York Times - 'Miljoenen slachtoffers op het slagveld van het bedrijfsleven'; en Business Week - 'Economische angst'. Newsweek schreef verder: 'Je verliest je baan, de aandelenkoers van je voormalige werkgever stijgt en de president-directeur krijgt een flinke premie.' Steeds meer mensen ervaren de dagelijkse economische werkelijkheid op die manier en dat speelt de ontwrichting van de samenleving in de kaart. Vandaar de bzorgdheid ook bij de Amerikaanse minister Reich. NRC Handelsblad (5 maart 1996) citeert hem nog een keer: 'Als we willen dat ondernemingen dingen doen die niet noodzakelijkerwijs hun winst voor de aandeelhouders vergroten maar wel de maatschappij in haar geheel ten goede komen, dan moeten we ze een economische reden geven om zo te handelen.'

Maar fiscale maatregelen bieden niet de enige mogelijkheid om ondernemingen te dwingen ook de belangen van de samenleving te dienen. In Utne Reader (november/december 1993, zie ook Ode nummer 6 januari/februari 1996) voegt Paul Hawken een andere suggestie toe. Hij wijst erop dat ondernemingen profiteren van een juridische vorm waarbij hen door de staat bijvoorbeeld een beperkte aansprakelijkheid wordt verleend. Nederland heeft nog aan de basis van die ontwikkeling gestaan. Het archetype van de naamloze vennootschap is de Verenigde Oost-Indische Compagnie van 1602. Hawken ziet die 'vergunning tot bedrijfsvoering als een herroepelijk verlof. Als een bedrijf het publieke vertrouwen voortdurend kwetst, misbruikt of schendt, moeten de burgers het recht hebben om die verleende vergunning in te trekken, zodat de onderneming ophoudt te bestaan.' Conscious Choice (januari/februari 1996) formuleert het nog scherper: er is geen reden waarom bedrijven meer zouden mogen dan individuen. Op die manier komt een onderneming weer middenin de samenleving te staan. NRC Handelsblad wijst ook in die richting: 'Is de tijd aangebroken voor een nieuw sociaal contract tussen de samenleving en het bedrijfsleven?' Of in zo'n contract al plaats is voor een massale steunverklaring van het bedrijfleven aan de - haast ludieke - bedrijfsvisie van Ben Cohen van Ben & Jerry's - 'Winst is simpelweg de toevallige prijs van sociaal werk' - valt nog te bezien. Maar het ijs vliegt wel over de toonbank en dat zet toch aan het denken.