Email   Print

De natuur verslaat Freud

Psychiaters beschouwen hun cliënten vooral tegen de achtergrond van hun seksuele relaties. Theodore Roszak pleit ervoor Freud plaats te laten maken voor de natuur. De opkomst van de eco-psycholoog biedt niet alleen hoop voor de milieu-beweging, maar ook perspectief voor de therapeutische sessie. De therapie voor als het even minder gaat: een paar dagen naar het bos.

Laatst vertelde iemand op een bijeenkomst van een milieubeweging hoe grote dammen het natuurlijk verloop van het water en de visstand aantasten. Hij besloot: 'Iedereen moet goed weten dat dit soort projecten het werk van krankzinnigen is.' Applaus. Het woord 'krankzinnig' wordt te pas en te onpas gehanteerd. Aantasting van de ozonlaag is 'krankzinnig', rhinocerossen doden is 'krankzinnig', regenwouden kappen is 'krankzinnig'. 'Krankzinnig' is een beladen woord. Het toebrengen van onherstelbare schade aan het milieu is wellicht de meest tastbare vorm van waanzin. Maar bij het bestuderen van de psychiatrische literatuur over de moderne westerse wereld stuiten wij niet op milieu-waanzin.

De moderne psychiatrie kent meer dan 300 geestesziekten. Daaronder is seks de grootste categorie. Bij het benoemen van seksuele afwijkingen zijn therapeuten bepaald geïnspireerd geweest. Ten opzichte van deze waslijst - van overseksd gedrag en pedofilie tot fetisjisme en voyeurisme - is het opmerkelijk dat het handboek van de Amerikaanse psychiaters maar één afwijking noemt die enig verband met de natuur heeft: 'seizoensgebonden genegenheidsstoornis', een gemoedsstemming bij het wisselen der seizoenen. Maar de natuur komt zelfs hier op de tweede plaats: als de gemoedsstemming voortkomt uit seizoenswerkloosheid, is het werkloosheidsaspect doorslaggevend.

De psychotherapeuten hebben eindeloos verstoorde familie- en andere relaties geanalyseerd maar het begrip 'verstoorde milieu-relaties' bestaat nog niet. De westerse psychologie heeft de geestelijke gezondheid van meet af aan geplaatst in het kader van de industriële stadsbevolking: huwelijk, gezin, werk, school, gemeenschap. Alle invloeden daarbuiten zijn kennelijk niet van invloed - of misschien te bedreigend. Zoals Freud zei: 'De natuur is oneindig ver van ons en vernietigt ons, koel en meedogenloos'. Freud's denkbeelden zijn op vele gebieden ter discussie komen te staan, maar deze tragische opvatting over de vervreemding van de natuur is nog steeds gangbaar. Zodat de natuur inderdaad ver en vijandig lijkt.

Dat is wel aan het veranderen. De afgelopen tien jaar is een groot aantal psychologen het milieu gaan betrekken bij hun theorie en praktijk. De eco-psychologie heeft al waardevolle bijdragen geleverd. Zo is de gebruikelijke wijze waarop milieu-activisten het publiek tegemoet treden aan de kaak gesteld. Het verwijten, angst inboezemen en inspelen op schaamte blijkt meer kwaad dan goed doen. Juist, omdat - zoals de eco-psychologen suggereren - veel milieuschadelijk gedrag voortkomt uit een soort verslaving. Neem bijvoorbeeld consumptiegedrag. Veel deelnemers geven toe dat hun koopziekte 'krankzinnig' is. waarom kopen mensen wat ze niet nodig hebben? Een bekend antwoord: 'Ik ga winkelen als ik me een beetje depressief voel. Ik ga naar het winkelcentrum om gezellig onder de mensen te zijn.' Maar winkelen is secundair en draagt weinig bij aan het verdrijven van de neerslachtige gevoelens.

Sommige eco-psychologen menen dat - zoals met gokverslaafden - niet hebzucht maar leegte de mensen naar de winkels drijft. Meestal komt dat doordat iemand in zijn jeugd veel tekort is gekomen of is afgewezen. Het kan ook te maken hebben met de typisch burgerlijke behoefte om iemand af te troeven. De onzekerheid die hieraan ten grondslag ligt, kan de koopdwang zo sterk maken dat de mensen tegen beter weten in blijven kopen.

Als eenmaal is vastgesteld dat het een kwestie van verslaving is, is het zinloos om op het schuldelement te wijzen. Verslaafden gaan dan meestal ontkennen of worden agressief. Dat maakt ze een prooi van anti-milieuactivisten die het publiek ervan willen overtuigen geen aandacht meer te schenken aan de 'handenwringende groentjes' of 'ecofascisten' die te snel te veel willen veranderen. Zoals iedere therapeut weet, kan een verslaving niet met schaamte worden bestreden: verslaafden schamen zich al diep. Hun leegte moet op een positieve en milieuvriendelijke manier worden gevuld. Er zijn eco-psychologen die geloven dat de natuur zelf dit emotionele evenwicht kan geven. Sommigen gebruiken daarom de natuur of tuinen als 'buitenkliniek'.

De eco-psychologen willen het adagium 'de natuur geneest' letterlijk toepassen. Ruim een eeuw geleden klaagde Emerson dat weinig volwassenen 'de natuur kunnen zien'. Anders zouden zij weten dat 'de bossen ons tot rede en inkeer kunnen brengen. Daar voel ik dat mij niets kan overkomen dat de natuur niet ongedaan kan maken'. Waarom hebben de therapeuten zo weinig gebruik gemaakt van deze voor de hand liggende bron? Als iemand wordt gevraagd een rustgevend beeld op te roepen zal dat geen snelweg of winkelcentrum zijn maar een weidelandschap, bos, zee of sterrenhemel. Door zulke ervaringen serieus te nemen, betrekken eco-psychologen de natuur bij de geestelijke gezondheid.

En zo brengen zij de dag dichterbij dat onze omgang met de natuur niet alleen maar 'krankzinnig' zal worden genoemd. Achter dat woord ontstaat in dat verband een professionele consensus. Die ontwikkeling kan belangrijk bijdragen aan het besef dat wij spiritueel en fysiek van de natuur afhankelijk zijn. Het duurt niet lang meer of milieubeleidsmakers kunnen zich met gevoeliger zaken bezighouden dan met een wet over bedreigde diersoorten. Zij zullen de schoonheid en biodiversiteit van de natuur kunnen verdedigen met een beroep op de geestelijke volksgezondheid. Een aanslag op een bedreigde diersoort of een regenwoud kunnen wij dan beschouwen als een aanslag op het geestelijk welzijn van een samenleving. Als wij schade aan het milieu toebrengen, tasten wij wellicht de belangrijkste voorwaarde voor geestelijke gezondheid aan: de wederzijdse afhankelijkheid van ons met de niet-menselijke omgeving. Eco-psychologie geeft hoop. Zo eco-suïcidaal als ons gedrag zijn mag, onze band met de aarde blijft: een innerlijke stem roept ons tot de orde.

Eco-psychologen ontdekken dat velen de schade aan het milieu betreuren. Sommige patiënten willen dit element zelfs graag in hun therapie verwerkt zien. In een ingezonden brief aan Ecopsychology Newsletter schrijft een lezeres hoe zij haar zorg om het milieu aan haar psychiater vertelde. 'Ik was zo gedeprimeerd over het milieu dat ik zelfs geen kraanwater meer durfde te drinken'. Haar therapeut noemde dit - volgens de gangbare zienswijze - 'een obsessie met het milieu'. Dat oordeel deed haar op zoek gaan naar andere hulp en uiteindelijk belandde zij bij een milieubeweging waaraan zij zich verbond.

Het is nog steeds niet gebruikelijk om in een therapie - en in onze cultuur in het algemeen - de invloed van de natuur op ons emotionele leven te onderkennen. Dit zal zo blijven totdat psychologen ons als een onderdeel van natuur gaan zien - zoals voor primitieve volkeren gewoon is. Daar wordt de zieke geest genezen met de bomen, rivieren, de zon en de sterren.

Op een recente conferentie van psychologen in Harvard was de conclusie: 'Als de natuur behoort tot het persoonlijk domein, staat het vernietigen van de natuur gelijk aan zelfvernietiging.' Hiermee plaatsen wij het erfgoed van de evolutie in een ecologische context. De eco-psychologie zet kracht bij aan de opvattingen van de naturalist E.O.Wilson: 'Wij hebben een aangeboren emotionele binding met alle levende wezens die de biodiversiteit waarborgt'. Als onze cultuur niet in harmonie is met de natuur, komt dit in alle facetten van ons leven tot uitdrukking; gezin, werk, school en gemeenschap. Om deze reden wenst de eco-psychologie geen nieuwe ziekten te beschrijven maar wil aantonen wat het effect is op bestaande ziektebeelden van het ontbreken van een ecologisch perspectief. Bijvoorbeeld. De gangbare definitie van scheidingsangst is: 'overmatige angst voor scheiding van thuis en van degenen bij wie het individu hoort'. Maar in deze tijd is er geen scheiding ingrijpender dan de breuk tussen de mens en de natuur.

Freud gaf aan waaraan de menselijke geest zich moest kunnen aanpassen om als gezond te kunnen worden aangemerkt. Hij schreef in het pre-ecologische tijdperk en had voor de biosfeer nog geen aandacht. De eco-psychologie probeert deze nalatigheid te corrigeren. De eco-psychologen herdefiniëren gezondheid door de liefde voor al wat groeit en bloeit in dat begrip te betrekken.