Email   Print

De gebruiksaanwijzing van koning Ludd

De gebruiksaanwijzing van de video blijft onbegrijpelijk, het aantal volstrekt nutteloze keukenmachines neemt toe, van de vijftig knoppen op de nieuwe stereo worden er slechts acht gebruikt. Je weet alleen welke knoppen van de computer moeten worden ingedrukt- niet waarom. Nieuwe media? Het is alsof de techniek ons leven bepaald en met cyberspace en interactieve televisie voor de deur is het perspectief somber - althans voor wie het allemaal wil blijven begrijpen.

Sommigen raken gefrustreerd, worden boos en slaan een afslag in, weg van de digitale snelweg. Zij verwerpen de computer, wijzen het gebruik van apparaten af en rebelleren tegen het vooruitgangsgeloof: de neo-Luddieten.

Hun voorgangers - de Luddieten - waren Engelse wevers en ambachtslieden die tussen 1811 en 1813, aan het begin van de industriële revolutie, hun bestaan bedreigd zagen door de komst van machines en fabrieken. The Economist (20 januari 1996) schrijft dat het niet ging om een groep naïeve romantici die alle technologie verwierpen - ook Luddieten gebruikten vele werktuigen en kleine machines die hun leven verlichtten. Zij betwijfelden enkel of de nieuwe industrie - die negen van de tien wevers brodeloos maakte, hun gemeenschap ontwrichtte, hun kinderen onder erbarmelijke omstandigheden liet werken, hen dwong tot loonarbeid en hun lokale economie verwoestte - vooruitgang betekende. Met de mythische King Ludd als beschermheilige - de legende ging dat ene Ned Ludd ooit in Leicester eigenhandig een weefmachine sloopte - trokken zij 's nachts, bewapend met stokken en hun gezichten bedekt met roet, naar fabrieken en mijnen om de verfoeide machines en werktuigen te vernielen. De Earl of Liverpool trad hard op tegen deze kleine groep terroristen avant la lettre - vijftien Luddieten werden gedood tijdens protesten, 24 opgehangen, 37 verscheept naar Australië en 24 anderen belandden in de gevangenis. Maar de opstand had effect. De industrie zag zich genoodzaakt de arbeidsomstandigheden in de fabrieken te verbeteren en de lonen te verhogen.

De triomftocht van de Verlichting - en de hieruit ontstane overtuiging dat techniek en wetenschap de mens naar een betere wereld zou brengen - leidde ertoe dat 'luddisme' al snel gelijkstond met een vergeefs en naief-romantisch verzet tegen de onvermijdelijke technologische vooruitgang. Maar nu steeds meer mensen voelen dat zij het contact verliezen met de vooruitsnellende technologie, maken de Luddieten een come back.
In de Verenigde Staten ontstond enkele jaren geleden een beweging die protesteerde tegen de high-tech maatschappij en die al snel werd aangeduid met de 'neo-Luddieten'. De beweging kent veel politieke kleuren, aldus The Economist. Van de Amish - strikte Mormonen - voor wie zelfs de knoop taboe is en de auto het paard nog niet heeft vervangen, tot E.F. 'Small is Beautiful' Schumacher. Maar ook de onbekende Amerikaanse 'Unabomber' die sinds 1978 bombrieven stuurt naar met name wetenschappers en wiens manifest - gepubliceerd in de New York Times - fulmineerde tegen de technologische revolutie gebruikt dezelfde retoriek.

In Nederland kunnen de protesten tegen de Betuwelijn en Schiphol worden gerekend tot het neo-Ludisme. Het is niet slechts het milieu dat hier een rol speelt, het zijn ook de veronderstellingen dat 'meer altijd beter is' en dat 'de dingen nou eenmaal zo gaan', waartegen de demonstranten in opstand komen. De verbeelding aan de macht.

Het maart/april 1990 nummer van Utne Reader bevat een manifest van de neo-Luddieten - opgesteld door Chellis Glendinning. Zij stelt dat technologie meer is dan machines die het leven verlichten. Glendinning schrijft: 'De wijze waarop een maatschappij omgaat met de door haar voortgebrachte technologie, weerspiegelt de waarden van diezelfde maatschappij.' Haar kritiek behelst de huidige rationele - bijna mechanische - visie op het leven en de maatschappij. Veelgehoorde begrippen als rationaliteit, utilitarisme, maakbare samenleving en effectiviteit, geven de superieure positie van de mens in 'zijn' kosmos weer. Neo-Luddieten geloven niet in materiële welstand als uiteindelijk levensdoel, in technologische ontwikkeling als graadmeter voor sociale vooruitgang. 'Technologieën zijn geen neutrale gereedschappen die - afhankelijk van wie ze toepast - goed of slecht zijn. Het zijn middelen waarmee bedrijven hun winst verhogen, waarmee de publieke opinie kan worden bewerkt en waarmee politieke beslissingen kunnen worden afgedwongen.'

Kirkpatrick Sale, auteur van het boek Rebels against the future (Addison Wesley 1995) en een van de voortrekkers van de Amerikaanse neo-Luddistische beweging, zegt in een vraaggesprek met New Age Journal (oktober 1995): 'De neo-Luddieten zweren de technologie niet af maar pleiten voor een duidelijke afweging van de positieve en negatieve gevolgen die de toepassing ervan op de lange termijn kan hebben voor de gebruiker, de gemeenschap, de cultuur, het milieu en uiteindelijk voor de toekomst.' En hier schuilt dan ook het dilemma. Neem het onderzoek naar waterstof als vervanger van fossiele brandstoffen. Welke rechtgeaarde natuurliefhebber droomt niet van deze vinding? Maar Sale huivert bij de gedachte: 'Rampzalig. Wij zouden beschikken over een onuitputtelijke en goedkope voorraad energie. En alles wat wij nu met deze energie doen - slopen, graven, bouwen, walsen, kappen - zal dan in een veel hoger tempo gebeuren.' Volgens Sale is de essentie dat de consumptiespiraal wordt doorbroken want duurzame energie of recycling stellen 'de sluiting van supermarkt Aarde' slechts enkele decennia uit.

De computer zorgt voor een schisma bij de neo-Luddieten. Enerzijds een ideaal - èn schoon - middel om via Internet en E-mail de strijd tegen de technologiereligie voort te zetten. Anderzijds is de computer voor velen slechts een volgende stap op een glijdende schaal van technologie-afhankelijkheid. Sale is ook bezorgd over de machtsconcentratie die het informatietijdperk uitlokt: 'Degenen die de informatie beheren, zijn de machthebbers.' Dat is tegen het zere been van het computertijdschrift Wired, het blad dat de horizon van de technologie verkent. Wired hekelt de 'vooroorlogse opvattingen' van Sale en schrijft: 'Sale heeft de laatste twee decennia doorgebracht in een grot. De popcultuur en de ontwikkelingen in de massamedia zijn blijkbaar geheel langs hem heen gegaan. Wij allemaal creëren èn beheren de informatie.'

En daarmee is de strijd tegen de computer van de neo-Luddieten gedoemd tot eenzelfde lot als die van hun voorgangers tegen het weefgetouw. De vooruitgang wint onherroepelijk. Maar het neo-Ludditische verzet zet terecht een vraagteken bij te veel gedool langs digitale wegen. En wie weet worden zelfs de gebruiksaanwijzingen nog begrijpelijk?