Email   Print

Carnaval in plaats van moord

De mensheid heeft altijd beseft dat er sterke krachten in haar schuilden die in goede banen moesten worden geleid om het risico te vermijden dat er uitgebreide slachtingen zouden worden aangericht.

Om die reden hebben gemeenschappen sinds mensenheugenis feesten gevierd - rituelen die het mogelijk maakten geweld op een gerichte manier te uiten. Dankzij die rituelen kan het geweld zijn rol van levensdrift blijven vervullen. Het woord violence - geweld - verwijst naar vita - leven. Geweld staat heel dicht bij levenskracht en levensverlangen. Op zich is geweld niet goed of slecht. Net als de god Janus bezit het twee gezichten. Het eerste verschijnt wanneer het zich als levensdrang uit: in feesten, in het protest van de puber. Het tweede treedt aan de dag in de bruutheid van het plegen van een destructieve daad - agressie, misdaad -, of een daad van zelfvernietiging - zelfmoord -, of in gevaarlijk gedrag - druggebruik, alcoholisme.

Door dit ambivalente karakter vertoont geweld overeenkomst met het sacrale. Wanneer de regels worden gerespecteerd, worden erediensten en het object van hun verering verondersteld geluk te brengen en de goden mild te stemmen. Wanneer ze op een verkeerde, heiligschennende manier worden gebruikt, worden ze gevaarlijk en vormen ze een bedreiging voor de hele gemeenschap. Hetzelfde geldt voor geweld: wanneer het in een regulerende context tot uiting komt of als verdedigingsmiddel, om ons bestaan te beschermen, kan het een uiting van levenskracht zijn. Maar wanneer we de machteloze speelbal worden van onze innerlijke krachten, zijn we al gauw geneigd tot destructieve daden.

De Grieken uitten hun individuele en collectieve geweld tijdens jaarlijkse festiviteiten ter ere van Dionysus - de god van dronkenschap en uitspattingen. De beroemde Griekse wijsheid werd dan even terzijde geschoven. De vreedzame burgers veranderden in wilde beesten, waarmee ze op een symbolische manier eraan herinnerden dat de mens nooit meer is dan een zeer ontwikkeld dier. Na die tijden van ongekende uitgelatenheid werden ze weer de meest beschaafde mensen die er in die barbaarse wereld rondliepen.

In onze moderne beschaving denken we niet meer aan Dionysus. De tragedie is vervangen door het boulevardtheater. Maar door onze hele geschiedenis heen hebben we steeds weer rituelen bedacht om ons geweld te uiten en onschadelijk te maken. Zo hebben we het carnaval, een periode waarin alles mag. Onze voorouders maakten er gebruik van om de wet van het verschil tussen de seksen te trotseren. De mannen verkleedden zich als vrouw en omgekeerd, een uitvlucht om de biseksuele impulsen die in ieder mens schuilen te bevredigen. Men gooide eieren, symbool van het leven, naar elkaar - een gewoonte die nu nog bestaat. Een pop - het equivalent van de 'zondebok' uit de archaïsche riten die werd geofferd en de woestijn werd ingestuurd om de kwade driften en de onkuisheid te verjagen - werd met stenen bekogeld, geslagen en verbrand nadat hij door een volkstribunaal was veroordeeld: je kunt beter een pop vermoorden dan je buurman. Er werd gegeten en gedronken tot men er ziek van werd, als het ware om voor het hele jaar de verlangens van de orale driften te vervullen.

In de Middeleeuwen vierden onze voorouders na kerstmis het narrenfeest. Deze viering - die even stormachtig was als het carnaval - werd gekenmerkt door een overdreven en parodistische omkering van de sociale rollen: de armen kleedden zich in weelderige kleren terwijl de rijken in lompen waren gehuld. Het ging erom een kader te creëren waarbinnen de behoeftigen - al was het maar voor een paar dagen - zich konden bevrijden van hun jaloezie, van hun verlangen om de plaats van de vermogenden in te nemen. Door deze maskerade bezwoeren de rijken hun grote angst: dat de armen zich met geweld, en dan in werkelijkheid, meester zouden maken van hun rijkdommen. Tijdens het narrenfeest werden luidkeels schuine liedjes gezongen: de rituelen van bevrijding van het aangeboren geweld bieden veel plaats aan het vrije uiten van seksuele driften. Alsof onze voorouders - lang voor Freud - al hadden begrepen dat wanneer we die voortdurend onderdrukken zonder dat er momenten zijn waarop ze tot uitbarsting kunnen komen, dat vreselijke gevolgen kan hebben. Eliane Caro