Email   Print

Recht dat leven geeft

In het Westen staat de rechter boven de partijen. Hij legt hen een bindende oplossing of straf op. In de traditionele Indianen-rechtspraak praten de partijen mee over de oplossing; zij moeten een deel van de oplossing worden. Robert Yazzie, die opgroeide in een Navajo-gebied en thans raadsheer is bij het Navajo-Hof, duidt het verschil.

Een westers rechtssysteem stoelt op hiërarchische verhoudingen en macht. Rechters bestieren advocaten, juryleden en alle deelnemers aan een gerechtelijke procedure. Het gerechtelijke systeem gebruikt rangen en standen en de daarmee samenhangende macht om geschillen te beslechten. Macht is het actieve element in het proces. De rechter neemt een beslissing en die beslissing is een bevel of oordeel, dat partijen niet ongestraft naast zich neer kunnen leggen. De partijen hebben weinig in te brengen bij het proces. Het doel van dit systeem is om degene die een misstap heeft begaan, een lesje te leren: het gaat om winnen of verliezen. Navajo-recht geeft daarentegen de voorkeur aan een beslissing waarvan alle partijen beter worden.

Eeuwenlang heeft het westerse strafrecht – het Angelsaksische in het bijzonder – de nadruk gelegd op vergelding. In feite wordt er geen recht gesproken. Er zijn vele slachtoffers: familieleden, de gemeenschap; mensen die geraakt worden door het geschil en de beslissing. Vaak is de verdachte zelf ook een slachtoffer. Als buitenstaanders bij een geschil tussenbeide komen, hanteren zij vaak een morele standaard die de betrokken partijen vreemd is. De verdachte heeft geen enkele zeggenschap over de uitslag van zijn proces en met zijn gevoelens wordt geen rekening gehouden.

In het Navajo-rechtsmodel staat niemand boven iemand anders. De Indianen drukken dit uit met een cirkel; er is geen begin of einde, geen links en rechts. Iedereen kijkt naar hetzelfde middelpunt. De cirkel is het symbool van het Navajo-recht omdat hij gaaf en ononderbroken is en een toonbeeld van eenheid. Het Navajo-woord voor ‘recht’ is beehaz-aanii. Dat betekent iets fundamenteels, absoluuts, iets dat er altijd is geweest. De Navajo’s geloven dat de Heiligen het voor hen hebben gemaakt. Zij zeggen dat beehaz-aanii ‘leven geeft’, omdat het de essentie van het leven is. De voorschriften voor beehaz-aanii komen in gebeden en rituelen telkens terug.

Stel je een systeem voor waarin iedereen alles mag zeggen gedurende het proces en waarin geen gezagshebber ‘de waarheid’ bepaalt. Denk aan een systeem waarin het einddoel herstel in de vorige toestand is en de partijen een inbreng in de uiteindelijke beslissing hebben. Als wij zeggen dat het ‘recht’ leven geeft, moet een wond kunnen genezen. In het Navajo-denken gaat rechtspraak samen met genezen omdat beide concepten veel gemeenschappelijk hebben. Als een Navajo ziek wordt, raadpleegt hij een medicijnman. Deze onderzoekt de patiënt om te kunnen vaststellen wat er aan de hand is en welke ceremonie geschikt is om de ziekte te bestrijden. De genezing moet verband houden met het ontstaan van de ziekte omdat de Navajo-genezing twee procedures kent: het verjaagt of verwijdert de oorzaak van de ziekte en het herstelt de persoon in zijn goede relatie met zijn omgeving en zichzelf. Zieken gaan naar Navajo-genezers voor geneeskundige krachten van buitenaf èn om hun eigen weerstand te sterken.

De term ‘solidariteit’ is nodig om Navajo-geneeskunst en -rechtspraak te kunnen begrijpen. Het Navajo-begrip voor ‘solidariteit’ is moeilijk te vertalen, maar er zitten elementen in die het individu helpen zich te verzoenen met zichzelf, de gemeenschap, de natuur en het heelal – met zijn totale werkelijkheid. Het gevoel van eenheid met de omgeving en de verzoening van het individu met zichzelf en iedereen en al het andere maakt de Navajo-rechtspraak levensvatbaar. In plaats van iemand op te sluiten, krijgt het gebruik van solidariteit de voorkeur om relaties tussen de mensen te herstellen. Nog belangrijker, het herstelt de goede relaties van de persoon met zichzelf. Dit vredesproces is een stelsel van verhoudingen waarin macht, dwang of controle niet noodzakelijk zijn. Er zijn geen gedaagden en verdachten of goede en slechte mensen. Navajo’s gaan niet uit van gelijkheid voor het recht, maar van gelijkheid in het recht. De Navajo-taal lost dit heel praktisch op. Wanneer een Navajo van een misdrijf wordt beschuldigd, vraagt de westerse rechter: ‘Bent u schuldig of onschuldig?’ De Navajo kan hier geen antwoord op geven omdat het woord schuldig in zijn taal niet bestaat. Het woord schuld wijst op een misstap die moet worden bestraft. Dit is een onzinnig woord in Navajo-recht omdat de nadruk ligt op herstel en integratie met als uiteindelijk doel de bestaande verhoudingen met de naaste en verdere familie, buren en de gemeenschap hechter te maken.

In beslissingen van het Navajo-hof is van groter belang om het slachtoffer te helpen dan de schuld vast te stellen. Bij het vaststellen van de schadevergoeding wordt uitgegaan van de gevoelens van het slachtoffer en de draagkracht van de dader en niet van algemene maatstaven. Daarbij is ook de familie van de dader verantwoordelijk voor het vergoeden van de schade aan het slachtoffer. En de familieleden van het slachtoffer kunnen ook aanspraak maken op de schadevergoeding. Het welzijn van alle leden van de gemeenschap is bepalend. Als iemand honger heeft, doet het er niet toe of ik verantwoordelijk ben voor die honger. Als iemand is gewond, hoeft dat niet mijn schuld te zijn. Als Navajo is het mijn plicht iedereen als mijn naaste te behandelen. Iedereen is deel van de gemeenschap en de bronnen van de gemeenschap moeten met allen worden gedeeld. Schuld en schadevergoeding moeten wijken in het belang van het welzijn van allen. Herstel is belangrijker dan straf. Deze grondbeginselen worden toegepast in een modern wettelijk systeem, het Navajo Vredesgerechtshof. Het Hof maakt gebruik van de talenten van een naat’aanii. Een traditionele leider die door de gemeenschap om zijn of haar kwaliteiten – wijsheid, integriteit, goed karakter en respect – is gekozen als vredestichter. Het gezag van de naat’aanii is natuurlijk en niet ontleend aan macht. Het is een leider in de ware zin van het woord. Een vredestichter is iemand die weldoet en eerbied heeft voor het leven en in zijn gedrag respect voor zichzelf en anderen toont. Hij fungeert als gids en beschouwt iedereen, rijk of arm, hoog of laag, als een gelijke. De vredestichter probeert de deelnemers tot een beslissing te laten komen waarin iedereen zich kan vinden. De naat’aanii wordt gekozen wegens kennis en kennis is de ‘macht’ waarmee anderen kunnen worden overreed. Die kennis maakt het mogelijk om consensus te bereiken.