Email   Print

Het failliet van de noodhulp

Het failliet van de noodhulp.

Dat is de omslagtitel van het oktobernummer (1995) van Wordt Vervolgd, het maandblad van Amnesty International. Het blad gaat in een aantal artikelen in op de huidige tendens dat humanitaire organisaties steeds vaker een rol spelen in de politieke conflicten waarbij zij aanvankelijk slechts betrokken raakten om de menselijke nood te lenigen. Een sprekend recent voorbeeld: eind augustus trok Artsen zonder Grenzen zich terug uit Rwandese vluchtelingenkampen. De organisatie constateerde dat de internationale gemeenschap verzuimde op te treden tegen de voortgaande terreur in de kampen en vertrok om ‘medeplichtigheid aan genocide’ te ontlopen. Artsen zonder Grenzen en andere hulporganisaties voelen zich steeds vaker aan hun lot overgelaten door initiatiefloze regeringen. Er ontstaat een machtsvacuüm en dat lokt betrokkenheid uit bij het besluitvormingsproces rondom het politieke conflict. Rowland Roome van de organisatie Care verwoordt het in Wordt Vervolgd aldus: ‘Wij vullen de politieke hiaten van de regeringen in Afrika. Dat geeft ons een disproportionele verantwoordelijkheid. We bedrijven diplomatie uit naam van onze regeringen.’ Maar op dit hellende vlak komen de – in de hulpverlening van oudsher heilige – begrippen afzijdigheid en neutraliteit onder druk te staan. Het humanitarisme is in een crisis, concludeert Amnesty.

De ontwikkeling is niet los te zien van het feit dat de wereldwijde verlening van noodhulp een gigantische industrie is geworden. Vorig jaar bedroeg het totaalbedrag van de noodhulp zo’n drie miljard dollar, tien keer meer dan zes jaar geleden. En in brandhaarden als Rwanda en Bosnië staan ongeveer 200 hulporganisaties geregistreerd – er zijn nu ook Matrozen zonder Grenzen en Timmerlieden zonder Grenzen. Wordt Vervolgd citeert Alain Destexhe, secretaris van de overkoepelende organisatie van de landelijke Artsen zonder Grenzen: ‘De humanitaire broederschap speelt meer en meer de rol van de anesthesist die regeringen in slaap sust en in staat stelt aan iedere politieke analyse te ontkomen. Humanitaire hulp heeft een soort morele monopoliepositie verworven, een monopolie waar we van af moeten.’ De ontvangende landen zijn ook niet blij met wat wordt genoemd de ‘supermarkt zonder supervisie’. Jean-Marie Vianney Bemeki coördineert in de Rwandese hoofdstad Kigali het werk van tientallen hulporganisaties. Hij zegt: ‘Ik heb mijn illusies verloren. Ik ben er nu van overtuigd dat de humanitaire wereld zich gedraagt ingevolge voorgekookte marketingmechanismen met één enkel doel: het genereren van nog meer geld voor noodhulp. Van al die miljarden is geen cent meer over, terwijl nu een meer duurzame hulpverlening hard nodig is.’

Jacques de Milliano, mede-oprichter en directeur van Artsen zonder Grenzen Nederland, worstelt openlijk met de ontstane situatie. ‘We zijn voortdurend zoekende’, zegt hij in een gesprek met Wordt Vervolgd mede naar aanleiding van het besluit van zijn organisatie om zich terug te trekken uit de Rwandese kampen. En: ‘Als we neutraliteit heilig zouden verklaren, zou dat ons leven een stuk gemakkelijker maken.’ De ervaringen in Rwanda maakten volgens De Milliano duidelijk dat de humanitaire noden niet meer een gevolg waren van een conflict maar dat zij het doel ervan waren geworden: ‘Dan moet je als hulporganisatie soms de inzet van geweld bepleiten. Wij waren in Rwanda aanwezig toen de genocide begon, onder de ogen van enkele honderden blauwhelmen. Tot onze schok werd het hun verboden in te grijpen, omdat de VN neutraal wilden blijven in het conflict. Neutraliteit is nuttig om tijdens een conflict slachtoffers van alle strijdende partijen gemakkelijker te kunnen bereiken, maar het begrip is niet ontwikkeld om je aan de bescherming van burgers te onttrekken. Dat was een pervers gebruik van het woord. Bovendien hoefde de internationale gemeenschap helemaal geen moeilijk besluit tot interventie te nemen. Zij was daartoe gewoon verplicht, op grond van het genocideverdrag uit 1948. Rwanda dreigde in de publieke opinie een humanitaire crisis te worden terwijl het een politieke crisis was. Als wij niet in dat politieke vacuüm waren gesprongen, waren we een monomane organisatie geweest zonder oog voor de context. Dat zou ons ook zijn verweten.’ Maar voor De Milliano staat ook vast dat zijn organisatie ‘geen politieke onderaannemer wil zijn’.

Het optreden van Artsen zonder Grenzen in Rwanda lokte bij andere hulporganisaties massaal kritiek uit. Wordt Vervolgd laat Rob Drouen van het Nederlandse Rode Kruis aan het woord: ‘De Milliano haalt de begrippen neutraliteit en afzijdigheid door elkaar. Voor ons betekent neutraliteit niet afzijdigheid, maar een middel om àlle slachtoffers te kunnen helpen, onafhankelijk van staten en de VN, met het embleem als bescherming. Zolang wij de slachtoffers kunnen bereiken en helpen, gaan we door. Hun belang staat voorop. Wij meten ons als het Rode Kruis geen oordeel aan over goede en slechte slachtoffers; we gaan niet voor rechter spelen..’

De kritiek op Artsen zonder Grenzen laat onverlet dat alle humanitaire organisaties worden geconfronteerd met de afwachtende – of zelfs afwezige – politiek van vooral het Westen. Het is te eenvoudig om te zeggen dat de westerse regeringen zich gewoon van hun taak moeten kwijten. Misschien is er niet alleen sprake van onwil, maar ook van onvermogen. Het geharrewar van de internationale gemeenschap in Rwanda en Bosnië geeft ook aanleiding voor die analyse. De internationale omstandigheden wijzen wellicht in de richting van een nieuwe verdeling van verantwoordelijkheden. Daarbij biedt het puriteinse standpunt van het Rode Kruis onvoldoende perspectief, ook al is een gevolg van die conclusie dat het eens vertrouwde begrip neutraliteit dan in het geding komt. Op zoek naar de toekomst van de noodhulp zijn het onvermogen van het Westen en het verzet tegen ‘politiek onderaannemerschap’ van de hulporganisaties uitdagende signalen.