Email   Print

Genoeg is meer dan veel

Nog maar kort geleden waren de gangen van de metro van Tokio een soort papieren tunnels. De muren waren van boven tot onder beplakt met grote posters. Om deze verspilling een halt toe te roepen, besloot het stadsbestuur van Tokio beeldschermen in de stations te plaatsen. Er wordt papier bespaard maar is het echte probleem nu ook opgelost?

Beeldschermen in plaats van papier. Geavanceerde motoren, hergebruik van materialen en systeemtechnologie lijken zoveel perspectief te bieden dat sommige mensen spreken van een ‘efficiency-revolutie’.

Maar is dit wijsheid? Het ecologisch principe wordt zo immers gereduceerd tot het doelmatig beheren van de hulpbronnen. Maar alleen een rasoptimist zal geloven dat de noodzakelijke vermindering van het verbruik van hulpbronnen alleen met doelmatigheid kan worden bereikt. Uiteindelijk leveren de resultaten daarvan geen enkel voordeel op als het tempo van de produktie niet wordt vertraagd. De motoren van auto’s zijn nu bijvoorbeeld veel zuiniger dan twintig jaar geleden, maar de toename van het aantal auto’s, de snelheld en het aantal gereden kilometers heeft dat voordeel allang tenietgedaan. Herman Daly heeft deze situatie treffend samengevat in het volgende voorbeeld: je kunt de lading nog zo goed over een boot verdelen, als het totale gewicht van de lading blijft toenemen, zinkt de boot toch. Met een schrale troost voor de passagiers: het was een optimale zinking.

Een samenleving in harmonie met haar omgeving is alleen haalbaar als er twee sporen tegelijk worden gevolgd; een zo efficiënt mogelijk gebruik van middelen moet samengaan met het gelijkmatig afremmen van behoeften. Met andere woorden: een ‘efficiency-revolutie’ schiet zijn doel voorbij als die beweging niet vergezeld gaat van een streven naar vermindering van behoeften. Het is immers absurd om op een zo doelmatig mogelijke wijze de verkeerde kant op te gaan.

De filosofen van oosterse en westerse culturen mogen verschillen van mening over het ontstaan van het universum of de loop van de geschiedenis, ze zijn het allemaal eens over het koesteren van het principe van een eenvoudige levensstijl. Dat kan geen toeval zijn. Op basis van de ervaringen van vele generaties komen ze tot de conclusie dat de weg naar een vervullend leven niet de weg van het vergaren van materiële rijkdom is. Zij onderkennen het verband tussen de charme van het ongecompliceerde en de kunst van het leven. Het tegenovergestelde van een eenvoudige, ongekunstelde levensstijl is niet leven in grote luxe maar eerder het leiden van een hectisch bestaan. Een overvloed aan kleine gebeurtenissen die de dag vullen, de aandacht afleiden, energie verspillen en de kracht veranderen om zelf richting aan het leven te geven. Alleen door die gebeurtenissen behoedzaam en aandachtig tegemoet te treden blijft er voldoende tijd en aandacht over voor de ontwikkeling van een persoonlijk levensdoel. Daarbij geldt dat overdaad schaadt. Net zoals in de kunst alles afhangt van een juist en vakkundig gebruik van kleuren en schakeringen, zo vraagt ook de kunst van het leven een weloverwogen gebruik van materiële rijkdommen.

Een levenshouding die gebaseerd is op deze relatie lijkt verloren te gaan in een consumptiemaatschappij waarin mensen zichzelf geen enkele beperking hoeven op te leggen. Maar de kracht van een levensstijl die streeft naar eenvoud, behelst meer dan alleen een stabiele geest; het zegt ook iets over dat onuitroeibare verlangen naar een leven dat goed moet worden geleefd. Iedereen die niet bedolven wil worden onder materiële zaken, zal een selectieve consument moeten zijn. En iedereen die zijn of haar verlangens de baas wil blijven, zal moeten ontdekken hoe plezierig het is niet langer het stelselmatig kopen van goederen na te jagen. Het bewust kweken van een mentaliteit die niet gericht is op overdadige consumptie lijkt voorlopig nog een mooi toekomstbeeld, voor onszelf en daarmee voor de ons omringende wereld. Henry David Thoreau moet het al hebben geweten want tijdens zijn verblijf in Walden Pond schreef hij in zijn dagboek: ‘De rijkdom van een mens is net zo groot als zijn vermogen dingen te laten.’