Email   Print

Dromen om wakker te worden

Dromen is iets dat de meeste mensen overkomt. We kunnen die dromen interpreteren en er inzichten mee verwerven. Maar de droom blijft een film, waarbij de dromer het publiek is. Lucide dromers daarentegen zijn in staat bewust te dromen. Zij regisseren hun dromen en zijn in staat op die wijze wendingen aan hun bewuste bestaan te geven.

Wat een droomvrouw! Wat een kanjer! Maar wacht eens even – hij heeft haar eerder gezien. Wie is zij? Haar blonde haar glanst in de zon als puur goud als ze aanstalten maakt om in een auto te stappen en te vertrekken. Ze kijkt nog even om en lacht naar hem. Het lijkt of ze hem wil: Vance Lehmkuhl uit Philadelphia, 33 jaar oud en – op dit moment, helaas – gelukkig getrouwd. Normaal gesproken zou hij zo’n verleiding weerstaan. Maar zij komt hem zo bekend voor... Plotseling waait haar golvende witte jurk op door de wind en wappert om haar middel. Ze lacht hem toe. Deze verleidelijke pose is hem zo bekend. Dan pakt ze haar wapperende rokken bij elkaar en draait zich om. Ze buigt zich voorover om in de auto te stappen en lacht hem toe over haar schouder. Ze hunkert naar hem. Ze wil alleen hem, koste wat het kost. Dan weet hij wie ze is: Marilyn Monroe! Maar dat is onmogelijk, dus dat kan maar één ding betekenen: Vance Lehmkuhl droomt.

Nu wordt het pas echt interessant, want Lehmkuhl is een ervaren droomverkenner. Hij kan – dankzij noeste nachtarbeid en mentale oefeningen overdag – bereiken wat onderzoekers luciditeit of helderheid noemen, een moeilijk te beschrijven geestestoestand waarin iemand die droomt zich bewust wordt van wat hij droomt, kan reageren op het verloop van zijn dromen en dit zelfs kan beïnvloeden. Nee, hij doet dit niet door zichzelf te knijpen. Dat is een afgezaagd cliché. Lehmkuhl houdt er een meer wetenschappelijke methode op na om te bepalen of hij in dromenland is: hij kan aan de hand van een mechanisch instrument – bijvoorbeeld zijn horloge – bepalen of het raar doet, zoals in dromen vaak gebeurt. Of hij kan een naam op een gebouw lezen, de andere kant opkijken, en deze nog een keer lezen: als hij droomt, staat er de tweede keer bijna altijd iets anders dan de eerste keer. Vannacht heeft hij zijn bewustzijn stevig wakker geschud, doordat hij een ‘droomsignaal’ herkende, een bizar beeld dat in een droom juist heel gewoon is – in zijn geval een verleidelijke blik van een filmster die allang dood is. De onverschrokken droomverkenner weet het nu zeker: dit moet een droom zijn – en hij staat er volkomen helder middenin. Daarom hoeft hij zich nergens zorgen over te maken: niet over zijn vrouw en niet over zijn reputatie. Dit is zijn wereld, een wereld zonder kwaad waarin hij alles kan doen wat hij wil. Dus doet hij wat de meeste creatieve dromers zouden doen in zo’n situatie: als Marilyn wulps op hem af komt lopen, smelt hij...

Als we afgaan op beschrijvingen van mensen als Vance Lehmkuhl is creatief dromen zonder twijfel het op één na interessantste wat mensen doen in bed. Elke willekeurige nacht, in de beslotenheid van je eigen geest, kun je in uren die anders slapend en in ledigheid zouden worden doorgebracht, de wonderlijke innerlijke wereld van je eigen fantasie verkennen. In een toestand die net zo echt lijkt als wanneer je wakker bent en bij volledig bewustzijn – en die soms zelfs nog levendiger is dan de realiteit. In een gewone droom maak je onderdeel uit van het publiek dat naar een film kijkt, terwijl je in een lucide droom eerder de regisseur van de film zelf bent. Volgens creatieve dromers staan ons ervaringen en gewaarwordingen te wachten die hun weerga niet kennen. Alles is mogelijk: van vliegen als een vogel tot het bereiken van geestelijke verlichting. Lucide dromen is deels een instrument voor persoonlijke ontwikkeling, deels voor een uitbundige uiting van gevoelens. Het is dan ook niet verwonderlijk dat dit intrigerende en nog steeds uiterst mysterieuze fenomeen niet langer onderwerp is van onregelmatig onderzoek in verduisterde kamers, maar inmiddels een breed publiek heeft weten te bereiken en te boeien.

En toch is het – zoals iedereen die een poging doet al snel ondervindt – niet gemakkelijk om je bewustzijn te trainen, om te weten dat je droomt, als je droomt. Sommige mensen kunnen spontaan creatief dromen maar de meeste mensen – zoals Vance Lehmkuhl – kunnen dit alleen maar na intensief nadenken en veel oefenen. Of zoals in een nieuwsbrief over creatief dromen stond: ‘Het leerproces is meer een kunst dan een kunde.’ De meer bekende manieren om een droom op te roepen zijn: zelfsuggestie – je zegt overdag tegen jezelf dat je ’s nachts creatief zult dromen; visualisatie – als je ’s nachts wakker wordt, doe je net of je droomt en herinner je jezelf eraan dat je creatief moet dromen; hypnose – een hypnotiseur geeft je mondeling opdracht om creatief te dromen. Ook zijn er hulpmiddelen, zoals tapes met uitgebreide beschrijvingen en brillen die lichtflitsen afgeven tijdens een droom. Interessant is dat uit onderzoek blijkt dat mensen die zich hun gewone dromen makkelijker herinneren ook gemakkelijker creatief dromen.

De inspanning die nodig is om creatief te dromen heeft het enthousiasme van de droomverkenners niet getemperd. Het eindresultaat maakt het volgens hen de moeite waard: het levert niet alleen een betere mentale gezondheid op maar leidt ook tot persoonlijke ontwikkeling, betere fysieke en mentale prestaties, creatieve doorbraken, lichamelijke genezing en zelfs spiritueel bewustzijn. ‘Het is een nieuwe dimensie in het dromen, vergelijkbaar met het zien van dingen in kleur die je voorheen alleen maar in zwart-wit zag, als levenloze schaduwen’, aldus Stephen LaBerge, onderzoeker en oprichter van het Lucidity Institute en schrijver van Creatief dromen: een doorbraak in het droomonderzoek: hoe de mens zijn dromen bewust kan beïnvloeden en creatief kan gebruiken. ‘Mensen die creatief dromen, realiseren zich dat zíj de hele droomwereld en alles wat daarbij hoort onder controle hebben en er boven staan, omdat zij weten dat hun droom is ontsproten uit hun eigen fantasie. Zij worden daarom niet langer beperkt door de muren van hun droomgevangenis, die eerder ondoordringbaar leken. Zij kunnen op verkenningstocht in de uitgestrekte wereld van de geest.’ LaBerge gelooft dat de meeste mensen het grootste gedeelte van hun wakkere leven ‘slaapwandelend’ doorbrengen, dat zij onbewust door het leven gaan, zonder veel na te denken – zonder ‘luciditeit’. En dat is nu net waar LaBerge en veel creatieve dromers uiteindelijk het meest in zijn geïnteresseerd: wakker bewustzijn – wat neerkomt op ‘wakker worden’ in het leven.

Zo hebben de creatieve dromen van Paul Levy een duidelijke invloed gehad op zijn dagelijks leven. Hij werd gefrustreerd door een slepende machtsstrijd met zijn vader, die er zeer tegen was dat hij artiest wilde worden. Na een cursus creatief dromen in 1985 zag Levy in een droom zijn vader en besloot met hem te praten. Hij herinnert zich dat hij tegen zijn vader zei dat hij aan het dromen was, maar zijn vader deed net of zijn zoon gek was. ‘Toen ik begon te zweven, wist ik zeker dat ik droomde. Ik bleef maar “Ik hou van je, pa, ik hou van je” roepen.’ Later zei Levy dat het onmogelijk was dat hij dit in waaktoestand tegen zijn vader zou hebben gezegd. Maar toch had hij het gevoel dat deze droom werkelijkheid was, alsof hij gewoon wakker was. Het uiten van zijn liefde in zijn droom had een helende werking op Levy. ‘Ik realiseerde me dat mijn vader – in mijn droom – een deel was van mijzelf, een deel dat ik had beoordeeld, waartegen ik weerstand had geboden en waarvan ik me geïsoleerd had gevoeld. Ik accepteerde dus dat deel van mijzelf en werd – vervuld van liefde, medeleven en vreugde – wakker. De relatie met mijn vader was daarna veranderd, terwijl hij niet veranderd was. We voelen nu een diepe verbondenheid en genegenheid. De wond is aan het genezen.’

Auteur Patricia Garfield, die pioniersonderzoek verrichtte op het gebied van creatief dromen, vertelt hoe deze therapie werd toegepast op een patiënt met een posttraumatische stress-stoornis. De patiënt had zijn hand ernstig verwond bij een bedrijfsongeval en was depressief, angstig en bang dat het weer zou gebeuren. Maar door creatief te leren dromen over het ongeluk, had de patiënt dromen waarin hij de afloop kon veranderen en kreeg hij het gevoel dat hij meer controle over zijn dagelijks leven kon uitoefenen. ‘Het betekende een keerpunt in zijn leven’, aldus Garfield.

Stephen LaBerge gelooft dat creatieve dromen zeer goed van pas kunnen komen als mensen last hebben van steeds terugkerende nachtmerries, omdat het verloop hiervan kan worden beïnvloed. ‘Iedereen zou als kind moeten leren dat je angst onder ogen kunt zien en ervan kunt leren. Je kunt erdoor groeien’, aldus de auteur en onderzoeker. ‘Het is vooral nuttig in vergelijking met de huidige standaardtherapieën, waarbij therapeuten zeggen dat zij degenen zijn die zullen helpen de angsten te verjagen.’ Andere positieve gevolgen van creatief dromen zijn de aanzienlijk betere prestaties waartoe ze blijkbaar kunnen leiden – of het nu gaat om sporten, spreken in het openbaar, zingen of andere vaardigheden. Creatieve dromen kunnen worden gebruikt als een vorm van mentale oefening omdat ze veel echter lijken dan welke visualisatie ook. Creatieve dromen kunnen zelfs van waarde zijn bij genezingsprocessen, omdat het verband tussen de mentale toestand en het immuniteitssysteem steeds vaker en overtuigender wordt aangetoond. Er bestaat nauwelijks een meer realistische visualisatietechniek dan dromen die aflopen zoals jij dat wil.

De eerste ‘handleiding’ over het beïnvloeden van dromen werd in 1867 geschreven door Marquis Léon d’Harvey de Saint-Denys. Maar het boek dat ons huidige gedachtengoed het meest diepgaand zou beïnvloeden, kwam pas dertig jaar later uit: De droomduiding, geschreven door Sigmund Freud. Hij legde een uitermate interessant verband tussen dromen en ons onderbewustzijn en daarmee de basis voor het merendeel van de hedendaagse psychologie van het dromen. Hoewel Freud zijn werk als wetenschappelijk beschouwde, had zijn boek een tegengesteld effect: dromen werden gezien als iets vaags en symbolisch, als uitingen van onvervulde wensen. De functie van dromen werd in nog hogere sferen gebracht door Carl Gustav Jung. Jung geloofde dat dromen niet alleen iemands heimelijke wensen weerspiegelen – zoals Freud beweerde – maar ook toegang verschaffen tot een mysterieuze, metafysische kennis van het leven en van het universum, waarvoor mensen in waaktoestand meestal niet openstaan.

Op zoek naar een completer beeld ontwikkelde LaBerge een nogal hybridische theorie over dromen: dromen komen niet helemaal voort uit het onderbewustzijn, maar zijn een wisselwerking tussen bewustzijn en onderbewustzijn. De redenering van LaBerge is gebaseerd op een relatief simpele vooronderstelling: als de geest zich bewust kan worden van een droom, helder kan worden, dan kán de geest niet totaal onbewust zijn. Maar om dit te bewijzen moest LaBerge eerst bevestigen dat creatieve dromen inderdaad voorkomen. In 1977 was het bestaan ervan nog niet klinisch vastgesteld. Wat hij nodig had om het bestaan van creatieve dromen wetenschappelijk te bewijzen was, zo zei hij, ‘een droomlaboratorium’. In januari 1978 stapte LaBerge als zijn eigen proefkonijn in een laboratoriumbed, met elektroden op zijn hoofd, om zijn hersengolven, oogbewegingen en spierspanning te meten. Nadat hij zeveneneenhalf uur geslapen had, gebruikte hij zelfsuggestietechnieken om creatief te dromen. Volgens plan hield hij daarna in zijn droom zijn hand voor zijn ogen, die hij volgde terwijl hij in de lucht een verticale lijn trok. Toen hij wakker werd, waren er twee oogbewegingen geregistreerd die precies overeenkwamen met de bewegingen uit zijn droom. Eindelijk was het bewijs geleverd dat hij zocht: van binnenuit de droomwereld had hij bewust met de buitenwereld gecommuniceerd over iets wat hij in zijn droom deed.

Na deze doorbraak ging LaBerge van start met talrijke andere experimenten en bracht zo gaandeweg de droomwereld nauwgezet in kaart. Hij betoogt dat als mensen bewust gaan dromen, dit zal leiden tot ‘de sterkste vorm van psychodrama die je je maar kunt voorstellen’. Het komt er volgens LaBerge en andere onderzoekers in feite op neer dat creatieve dromers al slapende de symbolische betekenis van hun droom kunnen vaststellen. Zij kunnen dus als doe-het-zelvers hun eigen psychotherapeut spelen. LaBerge: ‘Als je bijvoorbeeld een nachtmerrie hebt over een tijger, kun je aan die tijger vragen: “Wie ben jij eigenlijk.” En dan zou kunnen blijken dat die tijger je vader is en je met hem kunt praten. Er kan een transformatie plaatshebben, waarbij je vader deel gaat uitmaken van jou. Je interpreteert de dingen dan niet, maar gaat er de confrontatie mee aan. Het is een ontmoeting met wat je bezighoudt, met wat je op je hart hebt.’

Freud zou zich in zijn graf omdraaien als hij LaBerge zo hoorde praten. LaBerge twijfelt er bijvoorbeeld ernstig aan dat alle dromen een diepere betekenis zouden hebben – en dat uitgangspunt staat bij Freud juist centraal. ‘Een droom is niet alleen een boodschap uit ons onderbewustzijn,’ aldus LaBerge, ‘maar eerder een geïmproviseerde wisselwerking tussen het bewustzijn en het onderbewustzijn. In ons onderbewustzijn kunnen verschillende droompersonages en gebeurtenissen ontstaan, maar het bewustzijn geeft er een betekenis aan, reageert erop en oefent er invloed op uit.’ Met andere woorden: als we dromen zijn we volgens LaBerge niet volledig onbewust. Daarom kan de tijger die LaBerge noemde misschien inderdaad het onbewuste beeld van iemands vader zijn – maar het kan ook gewoon gaan om een flard uit een natuurfilm die hij heeft gezien voordat hij naar bed ging en zich nog herinnert.

Toch heeft LaBerge, net als Freud, veel aandacht besteed aan seks. Seks is een favoriet onderwerp van mensen die creatief dromen. LaBerge en andere onderzoekers ontdekten veel over de oorzaak van dit nauwe verband: creatieve dromen komen meestal voor in de fase die bekend staat als de remslaap (rapid eye movement) en in deze fase is vaak sprake van een natuurlijke seksuele opwinding. Mannen hebben in deze fase bijvoorbeeld vaak een erectie, ook al heeft hun droom niets met seks te maken. Onderzoeker Patricia Garfield, die in haar boeken onbeschaamd schrijft over de vele seksuele contacten die ze in haar dromen heeft, zegt dat twee van de drie creatieve dromen die ze heeft met seks hebben te maken. Toch beschouwt LaBerge dit aspect van het fenomeen slechts als een visitekaartje, om mensen te wijzen op de oneindige mogelijkheden van creatief dromen. ‘Als iemand aan droomseks wil doen, vind ik dat prima,’ aldus LaBerge, ‘want de kans is dan groot dat mensen zich gaan afvragen hoe dat allemaal mogelijk is; het is een gelegenheid om mensen de geestelijke zin ervan uit te leggen.’

Veruit het meest bevredigende effect dat door creatieve dromers wordt genoemd, is het gevoel van spirituele transformatie. Veel creatieve dromers zeggen dat die ervaring hun kijk op de zin van hun bestaan heeft veranderd. Want door zich in slaaptoestand te realiseren dat de personages en gebeurtenissen in hun dromen de voortbrengselen zijn van hun eigen fantasie, zijn zij gaan geloven dat zij – in waaktoestand – niet noodzakelijkerwijs losstaan van de mensen en hun omgeving. ‘In een creatieve droom besef je dat de dingen om je heen niet buiten je omgaan maar onderdeel uitmaken van jezelf. Hetzelfde geldt, op een ander niveau, in mijn dagelijks leven’, aldus Vance Lehmkuhl, de – althans in zijn dromen – voormalige minnaar van Marilyn Monroe.

Daarnaast is het zo dat creatieve dromers inzien dat hun ‘droom-ego’ – hun ‘ik’ in slaaptoestand – slechts een van hun vele droompersonages is. Daardoor beseffen zij dat wat zij beschouwen als hun ‘ik’ in waaktoestand ook maar een onderdeel is van hun complete wezen. Omdat creatieve dromen zo echt lijken, passen sommige mensen die creatief dromen hun ideeën over de werkelijkheid aan. De twee werelden – van dromen en wakker zijn – krijgen de neiging in elkaar over te lopen. Het leven wordt zo af en toe als een droom beschouwd. In plaats van je opwinden over problemen kun je in het dagelijks leven ook – als in een lucide droom – creatieve oplossingen bedenken. LaBerge: ‘Mensen die regelmatig creatief dromen, zijn in hun dagelijks leven vaker “wakker”.’ Een simpele oefening om overdag ‘wakker’ te blijven is om elke deurpost aan te raken waar je langs loopt en je af te vragen of je droomt of wakker bent, iets wat LaBerge en zijn leerlingen van het Lucidity Institute altijd proberen te doen. Deze oefening helpt hen ook om creatief te dromen als ze in hun dromen door deuren gaan. En als jij soms denkt dat je niet ‘slaapwandelend’ door het leven gaat, moet je het maar eens proberen. Het bewust aanraken van deurposten is ontzettend moeilijk.

De dag dat ik was begonnen aan dit artikel had ik ’s nachts een creatieve droom. Stom geluk. Ik droomde dat ik op een ladder klom, steeds hoger, en toen plotseling besefte dat ik droomde. Ik keek naar beneden. Liet los. En zweefde. Het was absoluut fantastisch. Vanaf dat moment heb ik steeds geprobeerd of het nog een keer lukte, maar tot nu toe zonder succes. Dus... Marilyn, als je er nog bent, kom vannacht bij mij langs. Vergeet Vance. Die man is niks voor jou. Intussen probeer ik elke deurpost aan te raken die ik maar tegenkom.