Email   Print

Socrates in Zweden

Het eens worden met The Natural Step

Waarom vraagt Sven Erik Zachrisson van de oliemaatschappij OK de Zweedse regering om een ecotax in te voeren? En waarom nodigt de premier van die regering een groep andere Zweedse industriëlen uit om van hen te horen dat economische groei een illusie is? Het is alsof in Zweden de wereld op zijn kop staat en dat is het gevolg van een initiatief van de wetenschapper Karl-Henrik Robèrt. Robèrt is de geestelijke vader van The Natural Step. The Natural Step is een methode om consensus te bereiken op het actuele gecompliceerde terrein van economische en ecologische vraagstukken. Robèrt, die tot 1989 werkzaam was als arts en kankeronderzoeker in een ziekenhuis in Stockholm, concludeerde dat een onnodig gebrek aan eenstemmigheid vaak een effectief en op de toekomst gericht economisch beleid in de weg staat. Wetenschappers, milieuorganisaties en politici liggen met elkaar overhoop over de interpretatie van – vermoede? – effecten van milieuvervuiling: neemt het ozongat nu wel of niet toe; is er wel of niet sprake van een broeikaseffect.
Robèrt spreekt van gekakel over de bladeren terwijl niemand zich bekommert over de stam van de boom. ‘De onenigheid en impassen in het milieudebat worden veroorzaakt door ons onvermogen om fundamentele zaken te onderscheiden van ondergeschikte problemen’, zegt hij. Ter illustratie: een politicus vraagt een aantal wetenschappers of cfk’s schadelijk zijn voor de voortplantingsorganen van zeehonden. De kakafonie is voorspelbaar: ‘dat is duidelijk bewezen’; ‘dat is nog de vraag’; ‘uit onderzoek blijkt dat andere giftige stoffen mogelijk een belangrijker rol spelen’. Zo komt de politicus niet ver. De alternatieve benadering volgens The Natural Step gaat alsvolgt:
Is cfk een natuurlijke substantie?
Nee, het is een kunstmatige chemische verbinding, gemaakt door de mens. Daarover zijn alle wetenschappers het eens.
Is het stabiel of is het snel afbreekbaar in onschadelijke stoffen?
Het is stabiel en hardnekkig. Ook daarover zijn zij het eens.
Stapelt cfk zich op in organismen?
Ja, dat is eveneens een punt van overeenstemming.
Is het mogelijk om vast te stellen welke de limiet is voor zo’n stof in een ecosysteem?
Nee. Het is wel bekend dat dergelijke stoffen tolerantiegrenzen kennen die niet mogen worden overschreden.
Kunnen we doorgaan met het introduceren van dergelijke stoffen in het milieu?
Niet, als we willen overleven.
De vragen leiden vanzelf naar een helder en concreet antwoord voor de politicus. Een antwoord dat verder reikt dan het detail van de voortplantingsorganen van de zeehond. Robèrt: ‘Als alle betrokkenen het eens kunnen zijn over een reeks wetenschappelijke feiten en de logische gevolgen van die feiten, is de weg vrij voor concrete daden.’ Het is niet nodig om complexe verschijnselen minutieus te ontleden of om wetenschappelijke controversen op te lossen om te begrijpen hoe een systeem functioneert. Dat betekent ook dat de dialoog niet afhankelijk is van ‘experts’, maar heel goed kan worden gevoerd door de direct betrokken ‘spelers’. De methode van The Natural Step laat zien dat politici, bedrijfsleven en milieubeweging veel vaker dan tot nog toe radicale doorbraken kunnen bereiken. Met deze aanpak worden ook sceptische zakenlieden en politici snel overtuigd van de noodzaak om ingrijpende maatregelen te nemen. Vandaar dat het Zweedse bedrijfsleven om een ecotax vraagt en het concept van economische groei ter discussie stelt.
The Natural Step richt zich vooral op het onderwijzen van het bedrijfsleven. Uitgangspunt is dat produktieprocessen niet lineair maar cyclisch behoren te zijn: een bedrijf heeft rekening te houden met de gevolgen van zijn handelen. De methode van The Natural Step werkt met vier kernvragen die steeds worden toegesneden op de specifieke omstandigheden van een onderneming. De inmiddels 10.000 bij het initiatief betrokken wetenschappers helpen om die vragen die tot inzicht moeten leiden in produktieprocessen te formuleren. Die vier kernvragen zijn:
1 Neemt door de handeling de totale wereldvoorraad mineralen af?
2 Neemt door de handeling het gebruik van schadelijke, niet in de natuur voorkomende stoffen, toe?
3 Bedreigt de handeling de natuurlijke diversiteit en ecosystemen?
4 Neemt door de handeling het gebruik van energie en andere fossiele grondstoffen toe?
Met viermaal ‘nee’ wordt de maatregel ‘ecologisch verantwoord’ verklaard.
De vragen dienen als spiegels voor het bedrijfsleven. Zij helpen ondernemingen om zelf vast te stellen hoe gekozen groei-doelstellingen op een ecologisch verantwoorde wijze zijn te verwezenlijken. Daarbij heeft The Natural Step veel succes. De top van het Zweedse bedrijfsleven – waaronder Ikea en Electrolux – werkt samen met het initiatief. Ikea onderzoekt thans de levenscycli van zijn produkten en werkt samen met de Zweedse spoorwegen om het wegtransport te beperken. De Zweedse boeren zijn – onder leiding van The Natural Step – bezig om de landbouw in Zweden tot de ‘schoonste ter wereld te maken’. Maar ook buiten Zweden krijgt de methode van The Natural Step – waarvan koning Carl Gustav beschermheer is – steeds meer bekendheid. En dat met een paar goed doordachte vragen. Socrates in Zweden.