Email   Print

Vrouwmannen en manvrouwen

De vier geslachten van de Navajo’s

Is geen man, maar in geen geval vrouw. Wat dan? Een hermafrodiet? Een androgyn wezen? Een transseksueel?
Wesley Thomas toont een ronde schouder, bloot en bruin, de andere bedekt door een bonte dichtgeweven lap, bijna zo dicht als een tapijt. Het tapijtdoek is om het lijf gedrapeerd, valt over de knie en tipt aan witte slobkousen. De voeten zijn in rode mocassins gestoken. Zo loopt Thomas er altijd bij, maar als hij zich wil optutten, slipt hij in de traditionele outfit van de Navajo’s. Concreter: van de Navajo-vrouwen. Nu is Thomas een man – tenminste biologisch. Maar niet voor zijn stam. Bij de Navajo’s heeft Thomas een alternatief geslacht. Hij is Nadleehe, een vrouwman.
‘Nadleehe betekent veranderd’, vertelt Thomas, ‘een echte traditionele Nadleehe is in de Navajo-stam een mens die als man is geboren, maar honderd procent als vrouw geldt. Niet wegens zijn seksuele voorkeur, maar gezien de arbeid die hij verricht.’ Hetzelfde geldt omgekeerd voor vrouwelijke Nadleehe’s, die als mannen leven en werken. Toen de goden van de Navajo’s de wereld schiepen, waren er mensen noch dieren. De
wereld was rood en leeg. Vervolgens kneedden de goden uit een witte maïskolf de oerman, uit een gele de oervrouw. Het waren beiden geestelijke wezens, bijna halfgoden, die tegelijk ontstonden zonder hiërarchie tussen de geslachten. De oergeesten krabbelden uit de eerste wereld naar boven in de tweede. Uit de rode
kwamen ze in de blauwe. Daar pakte de oerman twee medicijnbundels om de geslachten uit te delen. Maar hij klom zo snel in de derde wereld, de gele, dat hij de bundels door elkaar gooide. Zo ontstonden naast vrouw en man mengvormen, de manvrouwen als derde en de vrouwmannen als vierde geslacht. Uiteindelijk leven de Navajo’s vandaag de dag nog in de vijfde, de bonte wereld met vier geslachten.
Wesley Thomas heeft er heel lang niet bij stilgestaan, bij die vier geslachten. Tot hij merkte dat er elders maar twee geslachten zijn. In een westerse maatschappij ben je man of vrouw. Maar naast je biologische geslacht heb je ook een sociale geslachtsrol (gender). Volgens Thomas is dat een culturele constructie. ‘Waarom zouden er niet meer dan twee geslachten zijn’, vraagt Thomas.
Thomas is opgegroeid in een traditioneel stamverband in een reservaat. ‘Behalve mijn natuurlijke moeder had ik er nog acht.’ Z’n grootmoeder ontdekte dat hij anders was dan andere jongens, met wie hij zelden speelde. Maar daarmee wist hij nog niet wat hij dan wel was. Grootmoeder stelde voor haar kleinzoon als Nadleehe op te voeden. De stamfamilie beslist welke Navajo in het derde of vierde geslacht mag veranderen – daarmee verandert niet zijn biologische maar zijn maatschappelijke rol. Vanaf zijn vierde werd Wesley als meisje behandeld. Hij mocht vrouwenkleren dragen en het werk leren dat de vrouwen voor hun rekening nemen. De Navajo’s hebben een cultuur waarin moeders in het middelpunt staan: vrouwen zijn opperhoofd van de familie. Er is een arbeidsverdeling die strikt volgens de seksen loopt. Vrouwen koken, weven en verzorgen de kinderen. De mannen zien toe op de weiden en het vee, zorgen voor hout en bouwen de achthoekige huizen. ‘Het tweede geslacht bij ons is verschrikkelijk lui’, vertrouwt Thomas mij toe – op een toon die een knorrig-overspannen huisvrouw hem niet zou verbeteren en waarvan je tranen in je ogen krijgt uit meegevoel. Met een wegwerpgebaar, waardoor zijn zilveren armbanden rinkelen, voegt hij er aan toe: ‘Alles moet je zelf doen, de hele verantwoordelijkheid rust op ons.’ Ons, dat is het eerste en vierde geslacht.
Wesley Thomas is begin veertig, leeft deels in het reservaat en deels in Seattle. Aan de universiteit van Washington onderzoekt hij als antropoloog de verschillende gender-variaties bij Noordamerikaanse Indianen – want niet alleen de Navajo’s kennen een constructie van meer dan twee geslachten. Bij zijn stam geniet Thomas een bijzondere status. Nadleehe’s zijn wezens die twee geesten in zich verenigen. Zij staan hoog in aanzien, treden op als medicijnmannen en bemiddelaars. ‘Wij gelden als welvarend,’ verklaart Thomas, ‘wat niet in materiële zin moet worden verstaan, maar rijk aan kennis betekent.’
Sinds het begin van deze eeuw is de kennis over de mythen van de Nadleehe’s en hun werkelijkheid door westerse invloed verwaterd. Nu zijn er nog maar heel weinig Nadleehe’s over. Hun families behoeden hen en schermen hen af. Thomas kent onder de 200.000 Indianen in zijn reservaat slechts drie mannelijke en niet een vrouwelijke ‘veranderden’. ‘De meeste mensen zien eenvoudig geen alternatief voor de culturele beperking tot slechts twee geslachten. Zelfs als ze zich niet echt lekker voelen in hun vel’, vertrouwt Thomas mij toe. Daarom is hij begonnen met een lezingencircuit in Amerika en Europa – om de kennis van het alternatieve geslacht te verbreiden. Bij zijn lezingen ligt de nadruk op ambivalentie en een leven in geslachtelijke onduidelijkheid, maar dan positief geladen.
Want zelfs de transseksueel saboteert de polariteit van de geslachten en de daarmee verbonden hiërarchie. Transseksuelen willen hun lichaam overstijgen en streven naar duidelijkheid: desnoods door een operatie. Een Nadleehe heeft dat niet nodig. Zijn lichaam behoort het ene geslacht toe en zijn geest komt uit het andere geslacht voort. Maar zij zijn niet elkaars vijanden. Een mannelijke Nadleehe doorbreekt – zonder te twijfelen aan zijn identiteit als vrouw – overerfde concepten van vrouwelijkheid en een vrouwelijke rol. Mannelijk en vrouwelijk zijn harmonisch verenigd. Wesley Thomas leeft in vaste relaties met mannen. Aarzelend geeft hij toe dat het eigenlijk geen gelijkwaardig partnerschap is. ‘Als Nadleehe domineer ik.’
Ergeren kan men hem door hem als homo te beschouwen. Waar alles aan hem rond aandoet, krijgt hij plotseling scherpe vouwen om neus en mond. ‘Typisch
westers denken’, smaalt hij. Seks telt niet erg bij de Navajo’s. Voorrang heeft in hun sociale leven wat men doet – werk derhalve. Het etiket voor Nadleehe’s is dat ze een andere sociale bezigheid hebben dan hun biologische geslacht voorschrijft. ‘Wie homo is of lesbisch, gaat om met mensen van dezelfde sekse’, verklaart Thomas een beetje nijdig. ‘Als ik van een man houd, behoren wij weliswaar tot hetzelfde biologische geslacht, maar zijn we sociaal niet identiek. Dat geeft de doorslag. Wij worden niet gezien als van hetzelfde geslacht. Ik word niet als man geclassificeerd, ik ben een vrouw.’ Zijn levenspartners zijn ook geen homo’s maar hetero’s. Om de verwarring compleet te maken: als Wesley als vrouwman een vrouw zou beminnen, dan was hij voor zijn familie en stam een homoseksueel. En dan gelden negatieve sancties. Want verdraagzaam op seksueel gebied zijn de Navajo’s niet direct. Wie lesbisch is of homo verlaat het reservaat en duikt onder in de grote stad. Zo laat zich wel een homoseksuele identiteit kennen, maar de Indiaanse gaat verloren. De slotsom: ‘anders zijn’ is niet zomaar anders.