Email   Print

Tijd is er altijd

Het ware antwoord op gebrek aan tijd is vertraging, stelt de klassieke Chinese tao-leer. Bied geen weerstand en oefen geduld. Het geheim is dat je moet ontdekken dat er altijd tijd is. Klokken en kalenders zijn verzonnen maatstaven.

Kijk eens hoe het vandaag ging. Vanochtend ging de wekker, en je allereerste gedachte was: ‘Hoe lang heb ik voor ik mijn bed en de deur uit moet zijn?’ De sprint naar je werk is begonnen, zoals elke maandag tot en met vrijdag. Maar daarmee is de race meestal niet afgelopen. Let ook even op je vrije tijd. Na een hectische werkdag ligt elk moment van de avond bij voorbaat vast, tot je uiteindelijk op je bed stort en lodderig naar de wekker staart om te zien hoe kort je weer hebt voor dezelfde hondsvermoeiende kringloop van voren af aan begint. Wanneer heb je voor het laatst met iemand een echt gesprek gehad? Wanneer heb je voor het laatst aan een vriendin gevraagd hoe het ging, en ook nog de tijd genomen om haar reactie te horen?

Soms, in de vrije natuur of aan het strand, worden we ons per ongeluk bewust van een ander tijdsbesef. Dan realiseren we ons met een schok dat we totaal niet meer weten wat voor dag het vandaag is. Nu de druk van ons werk is weggevallen, doen we ons horloge af en richten we lichaam en geest op de klok van de kosmos. We doen dit terloops, vanzelf en zelfs graag, want het is een belevenis om zo’n tijdkromming mee te maken. Als we aan het eind komen van die idyllische dagen of weken, zijn we achteraf verbluft hoe fris en verjongd we ons voelen. De meeste mensen koesteren deze momenten dat ze uit de tijd stappen, maar er zijn er slechts weinig die zich zo een heel bestaan kunnen voorstellen. Het echte leven is niet zo inschikkelijk. Als we weer op real time zitten, houden we de klok in de gaten. We kalken onze agenda vol. Er is geen seconde te verliezen. We vragen ons voortdurend af of we wel genoeg doen. Als we achter raken, voelen we ons schuldig. Zolang we onszelf bijhouden, denken we dat we vast nog wel meer kunnen doen. ‘Tijd is inmiddels het kostbaarste artikel ter wereld’, heet het.

Om zoveel mogelijk van dit kostbare spul over te houden, zoeken we manieren om het beter te beheren. We hebben agenda’s bij ons die onze dagen, weken en maanden netjes indelen, en houden onze lijstjes met afspraken punctueel bij. Toch hebben we zelden het gevoel dat we greep hebben op het leven. Dus gaan we onze slechte gewoonten te lijf, in een poging om de tijd nuttiger te besteden. We groeperen en stellen prioriteiten, en merken dat de ingeburgerde methoden om met tijd om te gaan vaker niet dan wel werken. Waarom niet? Omdat het simpelweg beheren van tijd in de wereld van vandaag geen oplossing meer vormt. De nadruk die het industriële tijdperk legde op een strakke tijdsindeling gaat in ons informatietijdperk niet meer op. Er is behoefte aan een totaal nieuwe benadering van de tijd. Het conventionele dagschema heeft versnelling als onderliggend motief. Hoewel wordt beweerd dat tijdsindeling streeft naar een grotere doelmatigheid en hoger rendement, is snelheid doorgaans de maat van het succes. Dingen beter doen is synoniem met dingen sneller doen, want dan kunnen we nòg meer dingen doelmatig laten renderen. Als we besluiten om dit principe toe te passen, stappen we op een spiraal van voortdurende versnelling die we nooit de baas zullen worden. Het ware antwoord op de crisis in tijdzaken is vertraging.

Deze benadering, die zijn wortels heeft in de klassieke Chinese filosofie van het taoïsme, gaat uit van de stelling dat tijd grenzeloos is, en een volstrekt individueel gegeven. Hij vraagt je om je innerlijk binnen te treden, en daar een plezierig klimaat van ritme en evenwicht te scheppen. Terwijl de gebruikelijke technieken van tijdsindeling zich richten op de toekomst, legt de tao de nadruk op de magie van het nu. Een leven in het heden helpt om de stress van de klok te ontlopen, omdat je leert die klok te negeren en al je energie te richten op de taak die voor je ligt, in plaats van je vast te bijten in je dagschema. De weg van de tao vraagt geduld, iets waar het de meeste mensen jammerlijk aan ontbreekt. Als het om tijd gaat, verkiezen we actie boven bezinning. We omgeven onszelf met hulpmiddelen en tijdbesparende apparatuur om alles op afroep te kunnen laten gebeuren. We zitten er bovenop in onze cultuur. De tao kiest de omgekeerde benadering, en staat een beetje terzijde. De beste manier om de gang van zaken te sturen is door geen weerstand of tegengestelde reacties op te roepen. De techniek die de stroom der gebeurtenissen zo vloeiend weet te maken, is de kunst van het wu-wei, het vermijden van verzet tegen het heersende patroon. Je moet dingen niet koste wat kost afdwingen. Volgens de weg van de tao wacht je het juiste moment af, en vallen de handelingen bijna als vanzelf op hun plek. Als dat ogenblik zich voordoet, word je zonder veel moeite door de tijd meegetroond.

Die misère van de eeuwige tijdsdruk hebben we voor een flink deel zelf veroorzaakt. Meer dan welke samenleving ook heeft de westerse cultuur van de twintigste eeuw de oeroude ritmen van het heelal uitgeschakeld. In de haast om te presteren en vergaren staat de videoband van ons leven permanent op snel doorspoelen, en slaan we geen acht op het ritme van de natuur. Als we in tijdnood komen, ondergaan we dit gevoel als een vorm van spanning, en worden we vijandig tegenover alles wat tijd in beslag neemt. Onze houding wordt net zo goed positief zodra we wat tijd betreft op ons gemak zijn. Als we geen haast hebben, benaderen we afspraken en de taken die we hebben met veel meer openheid en zelfs enthousiasme. Het geheim is ontdekken dat er altijd tijd is. Zodra je je dat eigen maakt, zodra je inziet dat de tijd onverbrekelijk samenhangt met het heelal en dat het heelal ondeelbaar is en alles onderling verbonden is, wordt tijdsindeling een levenskunst.

Het taoïsme richt zich bovenal op het zijn. De oude Chinese mysticus en wijsgeer Lao Tse, die het taoïsme 2500 jaar geleden voor het eerst beschreef in zijn boek Tao-te Ching, vermaant ons dat we moeten zijn voor we wat dan ook kunnen bewerkstelligen. Als je het zijn voor elkaar hebt, komen het doen en het hebben vanzelf. Nu houdt de tao zich niet exact met de tijd bezig zoals wij westerlingen die ervaren. Toch verwijst de Tao-te Ching op vele bladzijden naar deze natuurkracht, indirect, maar in prachtige bewoordingen. Zo onderstreept Lao Tse in zijn opmerkingen over het aanpassingsvermogen, dat de volgeling van de tao weet dat op aarde alleen overleeft wat zich aanpast aan de wisselende omstandigheden. Aanpassingsvermogen heeft op de tijd een directe uitwerking. Als je flexibel bent, kun je op het moment reageren, je plannen aanpassen, een onverwachte wending in een project inpassen, een planning omgooien met een minimum aan ongemak en vertraging. Op een ander niveau stimuleert een vermogen tot aanpassen ook de kracht van je intuïtie. Terwijl we ons denkpatroon herschikken en alternatieven proberen, stellen we onbedoeld onze instinctieve reacties op scherp. Op zulke momenten nemen we vaak snelle beslissingen waarmee we anders vreselijk hadden geworsteld. We vertrouwen op ons instinct omdat de tijd ontbreekt om dat niet te doen. Deze manier om met tijd om te gaan is gebaseerd op vier taoïstische principes: verzet vermijden, de kracht van het individu, evenwicht en harmonie met de omgeving. Samen vormen zij het fundament van een nieuwe manier om naar tijd te kijken.

Verzet vermijden – Geen weerstand bieden is lichtjaren verwijderd van de manier waarop de meesten van ons te werk gaan. Vaak genoeg verzetten we ons tegen de tijd, haasten we ons om de klok in te halen of er nog een klusje tussen te proppen. Het gebeurt maar zelden dat we het geschikte moment afwachten of de rust nemen om de stand van zaken te overzien voor we tot een bepaalde aanpak besluiten. Liever duwen we meedogenloos door, en rangschikken daarbij onze bezigheden naar wat we als prioriteiten zien. Bij vlagen vragen we ons dan af waarom we zo geprikkeld of uitgeput zijn. Maar we houden vol, in de overtuiging dat ordening vanzelf leidt tot doelmatigheid. Als we daarentegen met de tijd meewerken, als we ophouden om resultaten te forceren, maken we veel inspanning overbodig die we doorgaans leveren om iets te laten gebeuren.

De tao leert ons dat verzet tegen de natuurlijke loop der dingen energie en concentratie kost, en onze krachten ondermijnt. Als we geen verzet bieden maar rustig wachten tot de gebeurtenissen zich voltrekken, sparen we onze krachten. Met als gevolg dat zo’n voorval of ontmoeting veel van zijn vermogen om ons negatief te raken verliest. Door zonder verzet te leven kunnen we met succes de kritieke massa verkleinen van wat tot een crisis had kunnen uitgroeien. We hebben allemaal ervaring met dit verschijnsel. Onze agenda zit zo propvol dat elke extra afspraak leidt tot acute verstandsverbijstering. Dan gaat de telefoon. Ons wordt verzocht, of liever bevolen, om te verschijnen op een receptie om half zeven die avond. Het is inmiddels half drie, en we rekenden erop anderhalf uur onbezet te zijn, zodat we de boel op kantoor konden afronden om dan lekker rustig naar huis te rijden voor het drukke avondprogramma begint. We reageren op deze nieuwe inbreuk op onze planning met paniek, gevolgd door kwaadheid. Vanaf dat ogenblik is onze argwanende blik gefixeerd op elke minuut van die middag. Elk telefoontje brengt onrust, want dat kan nog een klusje zijn waarmee het al flink overladen dagschema nog verder wordt belast. Als het tijd wordt om naar die receptie te gaan, zijn we verzenuwd, kwaad en op onze hoede. We halen de receptie weliswaar net, maar onze uitstraling is zo vijandig dat een in aanleg nuttige en prettige belevenis uitpakt als een mismoedig en doelloos samenzijn. Als we ons hadden kunnen ontspannen, met vertrouwen in de komst van het juiste ogenblik, en de dag hadden laten gebeuren, had het resultaat heel anders kunnen zijn. Best mogelijk dat we ons werk op tijd klaar hadden gehad om even op de onvermijdelijke receptie te verschijnen, dat we dan met plezier in plaats van tegenzin waren gegaan en een veel betere indruk hadden achtergelaten.

De kracht van het individu – Vertrouwen in de tijd, de overtuiging dat het juiste moment zich aandient, vereist een daad van geloof. We geven onze persoonlijke kracht de vrije hand als we vastgeroeste ideeën en werkwijzen die onze groei belemmeren overboord zetten. De tao moedigt ons aan om ons instinct te vertrouwen en te geloven wat we zelf waarnemen, in plaats van blind te varen op logica en intellect.

Vertrouwen in je intuïtie verschaft je eenvoud. Zoals in de Tao-te Ching te lezen staat, is eenvoud de meest hoogstaande manifestatie van je persoonlijke kracht. Het is een vorm van kosmische stroomlijning, die ons in staat stelt om bijkomstige details te schrappen die ons oordeel vaak vertroebelen. Zodra we dat doen, ligt het vraagstuk helder voor ons. We hebben dat allemaal wel eens meegemaakt. Er hangt bijvoorbeeld een confrontatie in de lucht met iemand op je werk, omdat zij de laatste tijd steeds slechter presteert. Het vooruitzicht zit je dwars, en telkens als je denkt aan het moment waarop je haar de waarheid gaat vertellen, word je nog onrustiger. Je bent bang dat ze kwaad wordt, en wat moet je als ze ontslag neemt? Na hiermee een tijdlang te hebben geworsteld, doe je eindelijk een stap achteruit om het probleem eens te overzien. Op je gemak, en met je ego op veilige afstand, begrijp je ineens dat het er eigenlijk niet om gaat dat ze slordig is of altijd te laat komt. Dat zijn alleen maar symptomen van een veel crucialere kwestie: ze vindt haar baan niet boeiend. Als we dat probleem, die kwestie oplossen, zijn we niet alleen van de kleine irritaties af, we winnen er ook een waardevollere collega bij. Wat onoplosbaar leek, is met wat helderheid heel simpel geworden. Beschouw die helderheid maar als een Aha-Erlebnis, het plotselinge inzicht dat komt als je ineens de kern van een vraagstuk doorgrondt. Door je eigen kracht de ruimte te geven, jezelf toe te staan om een stapje terug te doen en het probleem te overdenken, creëer je helderheid en stimuleer je innerlijke rust. Vanuit die rust wordt iets lastigs ineens een wissewasje. In onze haast om te presteren en op schema te blijven, arriveert de helderheid te vaak als de gebeurtenis al voorbij is. Dan weten we hoe we het hadden moeten doen, als we op dat moment ‘onze hersens bij elkaar hadden gehad’. Helderheid maakt het leven niet alleen makkelijker, je wordt er ook efficiënter van. Als we de bijkomstige eisen en emoties bewust overslaan en ons richten op de kern van het probleem, in plaats van ons te laten afleiden door marginale ideeën en zorgen, stroomlijnen we onze reacties in woord en daad. Door deze stroomlijn krijgt onze persoonlijke kracht op zijn beurt de vrijheid, wat we ervaren als een grotere controle over de dagindeling en ons hele leven.

Evenwicht – Het zoeken naar je innerlijke centrum en balans is het derde beginsel van de tao. Ook dit principe is ons niet vreemd. We zijn allemaal op zoek naar evenwicht. Maar dan wel op een kunstmatige manier. Hoe gaat dit in zijn werk? Veel mensen delen hun dag in met behulp van een soort agenda. Traditionele technieken van tijdsindeling stellen dat een evenwichtige opbouw van de dag elementen moet bevatten van zowel werk als ontspanning. Met dit in het achterhoofd begin je de ochtend met een uurtje joggen. Je doucht en kleed je aan, en je gaat naar je werk. De dag zit vol vergaderingen, telefoongesprekken, projectbesprekingen en een ontelbaar aantal keren gestoord worden. Je stort je erin. Je wil op schema blijven. Direct na kantoor heb je ergens nog een gesprek. Je schuift snel wat warms naar binnen, en dan moet je al naar de basketbalwedstrijd van je zoon. En soms overvalt je midden in deze wervelwind van activiteiten een zeurderig gevoel van onvrede en afkeer. Is evenwicht altijd zo vermoeiend? Het punt is dat we ons de kunstmatige definitie van evenwicht hebben laten aanpraten. We zijn fanatiek alles tegelijk aan het doen, iedere dag weer. De innerlijke behoeften vergeten we maar. We zijn doof voor onze innerlijke stem. We gaan verder op de automatische piloot omdat we denken dat dit de ‘natuurlijke’ manier is om evenwicht te bereiken. We gaan met het leven om alsof we een recept afwerken. Als we kans zien om binnen elk etmaal afgepaste porties tijd te wijden aan werk, privé-zaken en sociale contacten, dan brouwen we het magische elixer van een ‘leven in volmaakt evenwicht’.

Als we de benadering van de tao kiezen, beginnen we met luisteren naar onze innerlijke vingerwijzingen. En als we die ter harte nemen, merken we dat het heelal op wonderbaarlijke wijze aan ons handelen meewerkt. Maar zo wonderlijk is dat niet. Het is heel natuurlijk, want als je planning van binnenuit komt, maak je opnieuw kennis met je natuurlijke ritme. Je maakt je los van het gevoel dat je onafgebroken met je agenda aan het touwtrekken bent. Je pakt je eigen ritme op, en je loopt synchroon met je eigen dag. Zoals een harmonisch muziekstuk uit balans raakt wanneer een dissonant klinkt, zo kan de dag in disharmonie raken als je je ritme negeert.

Harmonie – De tao leert dat we alles vinden wat we nodig hebben om een leven van vervulling te leiden, als we in onszelf kijken. Maar eerst moeten we de moed hebben om op onze innerlijke stem te vertrouwen.

Wanneer je de taoïstische omgang met tijd toepast, zul je vertrouwd raken met je innerlijke stem. Door ernaar te luisteren, en op je instinct te vertrouwen, krijg je zicht op een mogelijk evenwicht tussen de gebeurtenissen van een dag. Het vinden van je innerlijke balans geeft je de vrijheid om met meer gemak in het nu te leven. Staand in je eigen centrum merk je dat je niet langer gebukt gaat onder oud schuldgevoel of verlamd bent van angst voor wat komen gaat. Nu je niet meer wordt gehinderd door daden van vroeger en toekomstige keuzen, kun je je leven eenvoudiger maken. Als je vertrouwd raakt met de beginselen van de tao en je natuurlijke ritme opnieuw leert kennen, zul je merken dat de tirannie van klokken en agenda’s geen vat meer op je heeft. Klokken en kalenders zijn verzonnen maatstaven, hulpmiddelen, geen absolute waarden. Door de tao te interpreteren verwerven we ‘toestemming’ om te vertragen, en onze eigen omgang met de tijd te bepalen.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van The tao of time: a revolutionary guide for personal time management , Henry Holt & Company 1990.