Email   Print

Jokken voor waardering

Kijk naar mij! Kijk! Zie je mij schommelen, dansen, zwemmen, fietsen, schrijven! Met dit soort geroep zeggen kinderen: let op mij! Bewonder mij! Waardeer mij! Het klinkt dringend omdat er een levensbehoefte in tot uitdrukking komt. Kinderen voelen zich goed als zij worden gewaardeerd en lief gevonden. Wij ouders moeten onze kinderen leren met hun gevoelens om te gaan. Daarom moeten we voor een open, eerlijke sfeer in huis zorgen. Wij moeten onze kinderen laten voelen dat wij hen waarderen, lief vinden en belang in hen stellen voor wie zij zijn en niet zoals wij willen dat zij zijn. Als wij alleen maar belangstellen in de volmaakte zoon of dochter, blijven de problemen, fouten en worstelingen van onze kinderen voor ons verborgen. Met een leugen zijn die gevoelens gemakkelijk te verbergen. Waardering is zo wezenlijk voor een gezonde ontwikkeling dat kinderen alles doen om die te krijgen en te behouden. Veel van wat kinderen doen is bedoeld om een goedkeurende ouderlijke blik te verkrijgen. Om dezelfde reden zullen kinderen ook alles in het werk stellen om de volwassenen in hun wereldje niet te mishagen. Daarvoor is ook wel eens een leugentje nodig. De goede verstaander weet dat liegen angsten, wensen of zorgen verbergt. De leugens van onze kinderen zijn vaak verborgen boodschappen.

Kinderen jokken, omdat zij goed en lief willen worden gevonden door de mensen om wie zij geven. Meestal liegen kinderen uit vrees de waardering te verliezen. Zij jokken soms om bij hun ouders in de gunst te blijven. Daarom maken zij het verhaal soms een beetje mooier. Op moeders boze vraag: ‘Wie heeft mijn lievelingstheepot gebroken?’, antwoordt een vijfjarige dat de hond het heeft gedaan, uit angst voor straf, boosheid en verlies van genegenheid. Kinderen liegen om hun ouders gunstig te stemmen en bijval te vinden. De zesjarige Kate, die gek is op koekjes, neemt niet een of twee, maar vier koekjes vlak voor het eten. Als haar vader haar aan tafel vraagt waarom zij haar bordje niet leeg eet, antwoordt zij: ‘Ik heb vanavond geen honger.’ Door niet over die koekjes te praten, zorgt zij dat hij niet boos wordt. Haar vader gelooft haar en is zelfs een klein beetje bezorgd dat zijn lieve schat een vreselijke ziekte onder de leden heeft.

Kinderen jokken om hun gevoel van eigenwaarde te beschermen en niet te worden vernederd. Als zij ergens van geschrokken zijn, wordt het verhaal bij voorkeur een beetje aangepast. De zesjarige Josh komt op straat een grote hond tegen en weet niet hoe snel hij naar huis moet hollen. Buiten adem komt hij thuis en vertelt het verhaal aan zijn grote broers. Omdat hij bang is dat zij hem een bangerik zullen noemen, krijgt de hond in zijn verhaal de afmetingen van een olifant. Iedereen is erg onder de indruk en zijn zelfrespect blijft onaangetast. Kinderen liegen over wat zij doen en hebben om zichzelf in een fraai daglicht te plaatsen. Een achtjarige zal een proefwerkcijfer een puntje ophogen, een briefje van de juffrouw gemakshalve ‘verliezen’, of opscheppen over de twintig jurken, die in een meterslange kast hangen, in plaats van te praten over de twee jurkjes die aan een haak hangen in de hoek van de kamer, welke zij met haar zusje deelt. Als kinderen rivaliteit van anderen vrezen, zullen zij een ander omlaaghalen om zelf in achting te stijgen. Bill vertelt zijn vader: ‘Juffrouw Jones was vandaag boos op Johnny’ om daarmee aan te geven, dat Johnny stout is en Bill lief.

Meestal jokken kinderen om hun ouders niet boos te maken of teleur te stellen of om zelf niet voor schut te staan; ook wel eens als zij hun vriend(innet)je iets vervelends niet willen zeggen. Dit zijn de leugentjes-om-bestwil, die geoorloofd zijn. Elaine vraagt Diane om ’s middags bij haar te komen theedrinken. Diane antwoordt dat zij van haar moeder thuis moet blijven, maar zij gaat naar het partijtje van Joni, waarvoor Elaine niet is uitgenodigd. Op die manier wil zij Diane het gevoel besparen ‘er niet bij te horen’. Ook liegen kinderen om zich een andere, onkwetsbare identiteit aan te meten. Dit soort leugentje geeft aan: ‘Je kent me niet helemaal. Ik kan me verschuilen en veilig alleen zijn, als ik dat wil.’ Bij deze vorm van jokken hoort een ongebreidelde fantasie; denkbeeldige werelden, vol onzichtbare vrienden met vele deugden en ondeugden. Als de vierjarige Sonya de blokkentoren van haar broertje heeft omgegooid, weet zij nergens van, maar zij zegt: ‘Die rot-Waldo heeft het vast gedaan. Hij loopt alles omver.’ Kinderen vertellen ook leugentjes om alles wat rooskleuriger voor te stellen. David, die boos is op zijn strenge ouders, vertelt aan wie het wil horen dat die mensen bij wie hij in huis woont niet zijn eigen ouders zijn. Zijn echte ouders kunnen hem elk moment komen ophalen. Die zijn perfect, altijd vriendelijk en lief en verbieden nooit iets.

Naarmate een kind ouder wordt, krijgt jokken een andere betekenis. Voor een vijfjarige is een leugentje iets, dat met de beste wil van de wereld niet waar kan zijn. ‘Ik zag een draak op straat lopen.’ Er bestaan geen draken. Voor een tienjarige is zo’n opmerking een grote grap. Een leugentje is voor een tienjarige iets, waarmee iemand om de tuin kan worden geleid. Susan heeft haar vader ervan overtuigd, dat zij haar huiswerk wel heeft gemaakt, maar onderweg naar school heeft verloren. Haar vriendinnen vinden dit een echte leugen; zij heeft haar vader voor de gek gehouden. Susan heeft echter alleen maar geen straf willen krijgen.

Jokken kan bij ouders begrip, verwarring, bezorgdheid en verontwaardiging oproepen. Voor ouders die zich instellen op de ontwikkeling van hun kinderen en hun leeftijdsgebonden gedrag hoeft dit niet zo te zijn. Door uit te vinden waarom er is gejokt kan een beter begrip ontstaan. In de prille jeugd is spelen vaak leren. De grens tussen fantasie, werkelijkheid en verbeelding verschuift dan voortdurend en dat moet ook. Alleen door iemand anders te ‘worden’, kan een kind erachter komen wat het is om een poosje in de schoenen te staan van een balletdanseres, dokter, schooljuffrouw, dochter, zoon, mammie, pappie, baby. In de vorm van verrukking en fantasie is liegen onschadelijk. Laat het voor wat het is en speel het spelletje mee. Anders wordt het, wanneer wangedrag wordt ontkend (‘Ik heb de bal niet van het baby’tje afgepakt’), of iemand anders de schuld wordt gegeven (‘Lucky heeft het gedaan’). Als zoiets gebeurt, moet je duidelijk zijn en tegen je kind zeggen, wat jij denkt dat er wel is gebeurd (‘Ik denk, dat jij het hebt gedaan’) en goed laten merken, dat de waarheid geen ramp is. Probeer erachter te komen waarom zij het heeft gedaan (zij wilde de bal hebben). Wij moeten tegen onze kinderen zeggen: ‘Er kunnen ongelukjes gebeuren, borden kapot vallen, gebouwen instorten en je kunt je niet altijd beheersen. Maar ik vind het niet goed, dat jij onaardig bent tegen je kleine broertje, je vriendjes, of jezelf.’ Wij moeten van onze kinderen gedaan krijgen, dat zij hun ware gevoelens aan ons bloot geven, ook al is het vervelend te worden geconfronteerd met hun boosheid, hebzucht en vernielzucht.

Iets ontkennen of iemand anders de schuld geven, heeft te maken met ‘lief en stout’. Een vijfjarige die dolgraag mammies lieve meisje wil zijn, jokt uit vrees mammies genegenheid te verliezen als deze van haar ‘wandaad’ hoort. Eigenlijk is zij helemaal niet stout. Zij ontdekt gewoon verschillende kanten van zichzelf, goede en slechte. De moeder, die de innerlijke strijd van haar kind aanvoelt, zal haar verwachtingspatroon aanpassen. Wij ouders moeten onze kinderen een realistische standaard voorhouden en aangeven, dat fouten menselijk zijn. Per slot van rekening maken fouten deel uit van het leerproces. Een vijftienjarige die te laat thuis komt, zal dat ontkennen zolang dit thuis geen bespreekbaar onderwerp is. Problemen kunnen alleen in een klimaat van openheid en begrip naar voren worden gebracht.

Als kinderen meer controle over hun handelen verwerven, breken de honden vanzelf geen theepotten meer. Maar de neiging tot liegen kan alleen in een ontvankelijke omgeving overgaan.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Mothering, voorjaar 1995.