Email   Print

De kracht van twijfel

Recensie van 'Free to be human' van David Edwards.

Is er in de informatiemaatschappij nog plaats voor een eigen beleving van het nieuws? Steeds meer verschillende media bespelen steeds intensiever het nieuws en laten minder en minder ruimte voor eigen waarneming. David Edwards betoogt in zijn boek Free to be Human dat in de zogenoemde vrije westerse wereld de fysieke ketenen van geweld van de voormalige staatsterreur zijn vervangen door zo nodig nog bedreigender psychologische ketenen. Bedreigender omdat zij onzichtbaar zijn. De westerse mens wordt gevangen gehouden door begrippen als ‘democratie’, ‘de vrije pers’, ‘mensenrechten’, ‘gezond verstand’, ‘zo is de wereld nu eenmaal’ et cetera. Ondanks alle verworven vrijheid laten die begrippen slechts een beperkte – door de allesoverheersende media gedicteerde – interpretatie toe, aldus Edwards. ‘Wij zijn vrij om te doen wat van ons wordt verwacht.’ Gelukkig biedt Free to be human meer dan een boze aanval op de verderfelijke macht.

Wie in de analyse van Edwards de kritische Amerikaanse filosoof Noam Chomsky meent te horen, heeft gelijk. Het boek bouwt nadrukkelijk voort op zijn werk, Chomsky heeft vijf filters beschreven die de waarneming van de werkelijkheid kleuren. In de eerste plaats de machtsconcentratie in medialand. Reclame zorgt voor de tweede filter. Het argument is dat de zorg voor advertentie-inkomsten een temperende invloed heeft op de onderzoeksdrift van de media. Het feit dat enkele bronnen het nieuws domineren vormt een derde filter. De voorlichtingsafdelingen van overheden en grote ondernemingen dicteren de nieuwsvoorziening van de media steeds meer. Voorlichters worden geraffineerder en tegelijkertijd groeit – uit gewenning – de afhankelijkheid van de media van deze bronnen. De vierde filter is een verder uitvloeisel van de machtspositie van de public relations-afdelingen: zij zijn in staat lastige media te boycotten en gewillige media extra te helpen. De vijfde filter betreft campagnes die van hogerhand worden gevoerd tegen bepaalde vijanden: vroeger bijvoorbeeld het communisme, meer recent de oorlog tegen drugs, of tegen een bepaald onwelgevallig regime. Uit deze campagnes spreekt een grote mate van willekeur: waarom wordt de één wel bestreden en een ander – vergelijkbaar – geval niet? De opsomming klinkt haast te dreigend. Maar de voorbeelden van Edwards spreken toch tot de verbeelding. Zo wijst hij op de enorme publiciteit die rondom aids bestaat, terwijl het feit dat elke vierde westerling tegenwoordig overlijdt aan kanker veel minder aandacht krijgt. Is het toevallig dat rondom kanker veel grotere belangen – de tabaksindustrie, kernenergie en kernafval – spelen? En zijn beste vraag vind ik: waarom worden banen wel gecreëerd, maar worden ze nooit verwoest en gaan ze alleen maar verloren? Het medicijn van Edwards tegen de opgedrongen illusies is: twijfel. ‘Hoeveel van wat wij beschouwen als onze zekerheid is in feite ondoordachte aanvaarding en geconformeerdheid aan onze positie als radertjes in de economische machine? We moeten de waarheid zoeken en niet aan valse zekerheden blijven hangen.’ Het pad van de twijfel is al eeuwenlang bewandeld. Door Socrates bijvoorbeeld, maar ook door Oosterse wijsgeren, zoals recentelijk nog door de Indiase filosoof Krishnamurti. Wat dat betreft is de boodschap van Free to be human bepaald niet nieuw. Interessant is vooral waarom die twijfel in de westerse samenleving zo weinig wordt gebezigd. En dan gaat het om positieve, opbouwende twijfel. Argwaan en cynisme zijn er genoeg maar daaruit vloeit geen inspiratie voor vernieuwing voort. Om bij het pleidooi van Edwards te blijven: waarom zouden we meer twijfelen? Zijn antwoord: ‘Hoe kunnen we gelukkig zijn als we geen idee hebben waarom we doen wat we doen? Hoe kunnen we tevreden zijn met een leven dat geen betekenis heeft voor ons?’ Verklaart die visie de frustraties en depressies die zo kenmerkend zijn voor de westerse consumptiemaatschappij? Die symptomen geven in elk geval aan dat het streven naar werkelijke vrijheid nog niet is voltooid. Het is goed denkbaar dat oprechte twijfel kan helpen de ogen te openen voor merkwaardige misstanden maar ook voor nieuwe mogelijkheden. Twijfel als motor voor de weg naar de vrijheid, naar een eigen waarheid.

David Edwards: Free to be human: intellectual self-defence in an age of illusions, Green Books 1995.