Email   Print

Upzooming

In Baltimore heet het upzooming. Beter kan het succes van het Rotterdamse Opzoomerproject niet worden geïllustreerd. Wat vier jaar geleden opbloeide uit de frustratie van de bewoners van de Opzoomerstraat in het Oude Westen van Rotterdam over de verloedering van hun woonomgeving, is uitgegroeid tot een rage die zelfs in de Amerikaanse zusterstad Baltimore navolging vindt. Waar sociale vernieuwing een ambtelijk begrip bleef, werd ‘opzoomeren’ een nieuw werkwoord.

Het begon in 1989 toen enkele bewoners van de ongeveer veertig huizen van de Opzoomerstraat de koppen bij elkaar staken om zich te beraden over de toenemende overlast van de drugspanden in de straat. De bewoners hadden er schoon genoeg van. Hun vertrouwen in de gemeentelijke autoriteiten was tot een dieptepunt gedaald. Aanvankelijk liepen de suggesties uiteen van het in brand steken van de panden tot het formeren van knokploegen. Maar het tij keerde toen J. A.Hooymayers opstond en zei: ‘Als de gemeente geen geld heeft om de straat schoon te houden doen wij het toch zelf.’ Toen er vervolgens nog een paar mensen klaagden dat zij geen bezems hadden, reed Hooymayers de volgende dag naar de Makro om ‘een arm vol bezems’ te kopen. Zo begon de wekelijkse veegbeurt. En er kwam licht. De gemeente liet weten dat een extra straatlantaarn zesduizend gulden kostte. Hooymayers tikte een partij aan de huismuren te bevestigen bolletjes – de nu overal in Rotterdam oprukkende Opzoomerbolletjes – op de kop voor zestig gulden per stuk inclusief vijf meter snoer en een stekker. Meer verlichting bracht meer veiligheid. De overlast van de drugspanden verdween. Met de bloembakken kwam de sfeer. Maar bovenal groeiden de bewoners naar elkaar toe. In hun gezamelijk streven hun leefomgeving te verbeteren ontmoetten uiteenlopende culturen elkaar. Ook wat dat betreft geldt de Opzoomerstraat als een voorbeeld. Het symbool van de etnische smeltkroes is de bakker in het midden van de straat waar aan de ene kant het Turkse en Marokkaanse brood ligt en aan de andere kant het Nederlandse. De eerste initiatieven in de Opzoomerstraat liepen parallel met het regeringsvoornemen om de grote steden met sociale vernieuwing te lijf te gaan. Een goed plan. Maar hoe krijg je de supertankers van de grootstedelijke bureaucratieën op een andere koers? Hoe laat je het succes van de Opzoomerstraat zichzelf herhalen? Want wat in één straat kan, kan toch overal. Daar begint in Rotterdam het verhaal van Gerard de Kleijn. Hij begon de sociale vernieuwing met een groepje van acht ambtenaren die door andere diensten tijdelijk werden uitgeleend. Geen nieuwe vaste aanstellingen. Als onderkomen werd in de woorden van De Kleijn een gang in het stadhuis ‘gekraakt’, heel symbolisch een verdieping boven die van burgemeester Peper en de wethouders. Het project kreeg geen eigen budget. En in de opdracht liet De Kleijn uitdrukkelijk opnemen dat zijn team geen bevoegdheden had. Zo werd interne competentiestrijd binnen het gemeentebestuur voorkomen. ‘Ons doel was bestaand geld op bestaande plaatsen te benutten.’

De Kleijn was zich van meet af aan bewust dat hij de sociale vernieuwing niet vanuit het stadhuis kon organiseren. Dat vernieuwing ter plaatse groeit. ‘Er bestaat geen definitie van sociale vernieuwing. Iedereen vult dat zelf in. Doe wat je goed vindt. Wij helpen wel. Wij maken niets, we maken dingen alleen maar zichtbaar’, luidt zijn filosofie. Het is een weg van kleine stappen. De Kleijn pakt met twinkelende ogen een geel – de kleur van het opzoomeren – beschilderde briefkaart van zijn bureau. Op de achterkant betoont een mevrouw in warme bewoordingen haar steun voor het opzoomerwerk. ‘Dat zijn de resultaten. Je moet er oog voor hebben. Het is niet spectaculair en vaak lang niet zo mooi als het resultaat in de Opzoomerstraat zelf. Maar er is wel iets gebeurd dat bewoners maandenlang met elkaar heeft beziggehouden.’ De waarde van het opzoomeren ligt, volgens De Kleijn, dan ook altijd in het woord contact. Dat contact is belangrijker dan het resultaat. ‘Iedereen kan een bezem pakken of een geveltuintje maken. Het is niet vergaderen, maar daadwerkelijk iets doen. En daar is een grote behoefte aan.’

De rol van de gemeente ligt in het erkennen en waarderen van de initiatieven. Traditioneel beloont de overheid verkeerd gedrag. Een gemeente komt pas in actie als er ergens een puinhoop is ontstaan. De Kleijn: ‘Het gaat om het belonen van goed gedrag. Om het waarderen van kleine, maar vitale ontwikkelingen die in de politiek over het hoofd worden gezien. Die erkenning is cruciaal omdat mensen die zelf initiatief nemen vaak worden uitgelachen: waarom zou je dat doen, je betaalt toch belasting?’ In de praktijk betekent het dat elke straat waar bewoners gedurende een half jaar met elkaar bezig zijn geweest een Opzoomerzegel kan verdienen. Met dat zegel ter waarde van 3000 gulden kan de straat extra overheidsdiensten kopen: extra groen voor de straat, een extra schoonmaakbeurt of de mogelijkheid om de kinderen uit de straat gedurende een half jaar Rotterdamse musea te laten bezoeken. Die ‘ruil’ met de gemeente is, volgens De Kleijn, essentieel omdat de ambtenaren van de gemeentediensten zodoende een inzicht krijgen in de wensen en verlangens van de buurt. ‘Er ontstaan coalitietjes tussen de wijkagent, de reinigingsbeambte en de bewoner’, zegt De Kleijn. Dankzij de stimulans van de Opzoomerzegels zijn in Rotterdam inmiddels al 250 straten aan het opzoomeren gegaan. Het voorlopig hoogtepunt van het opzoomeren was tijdens de Opzoomerdag mei vorig jaar. Meer dan tien procent van de 5000 Rotterdamse straten zette die dag letterlijk de bloemetjes buiten. Dergelijke ontmoetingen zijn, in de visie van De Kleijn, van groot belang omdat ze het ‘zij ook-gevoel’ over en weer stimuleren. Het virus woedt in Rotterdam. Op het hoogtepunt van zijn succes stapte De Kleijn overigens op. ‘Als ik te lang blijf zitten, gaat men denken dat het mijn kunstje is. Maar iedereen moet het leren.’ Een lerende overheid. Opzoomeren. Upzooming... in Rotterdam groeit een nieuwe samenleving.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van De krant van Schier, april 1994.