Email   Print

het moeilijkste woord

Het aanbieden en aanvaarden van welgemeende excuses is een van de meest diepgaande interacties tussen mensen. Sorry zeggen is moeilijk. Voor sorry zeggen moet je sterk zijn. Maar het is nodig in een wereld die steeds kleiner wordt en waarin regelmatig wrijving ontstaat.

Hoewel het een buitengewoon nuttige sociale vaardigheid is, doen wij weinig moeite om onze kinderen te leren hoe zij excuses moeten aanbieden. De meeste volwassenen hebben het zelf nooit goed geleerd. Ondanks het belang strookt het aanbieden van excuses niet met indringende begrippen als winnen, succes en volmaaktheid. Voor de juiste excuses is begrip nodig en de zekerheid en kracht om schuld, falen en zwakheid te bekennen. Maar wij willen zo graag winnen dat wij de grootste moeite hebben om onze eigen fouten te erkennen. Gemiste excuses, die wel zijn overwogen, maar niet aangeboden, of wel aangeboden, maar niet aanvaard, hebben verstrekkende sociale gevolgen. Zij kunnen relaties onherstelbaar aantasten, of nog erger, levenslange wrok en zoete wraak opwekken.

Ik ben een psychiater die acht jaar schaamte en vernedering bestudeerde en geïnteresseerd raakte in de heilzame werking van excuses. Ik sta voortdurend versteld hoeveel van mijn vrienden en patiënten, ongeacht afkomst of sociale klasse, langdurig een wrok koesteren, die hun eigen leven en dat van familie of vrienden verscheurt. Vaak kan die wrok helemaal worden vermeden of bijgelegd met welgemeende excuses.

Over excuses is over het algemeen weinig geschreven. Christelijke en joodse traditionele godsdienstige geschriften bieden echter een rijke bron van wijsheid met betrekking tot begrippen als absolutie, boetedoening, vergeving, berouw en spijt. In de Talmud staat zelfs, dat God berouw schiep voordat hij de aarde schiep. In zijn wijsheid wist hij, dat de mensen veel fouten zouden maken en dus vaak spijt zouden moeten betuigen. Een belediging is de meest voorkomende en dwingende aanleiding om excuses aan te bieden. Als wij iemand hebben genegeerd, gekleineerd, verraden, of openlijk vernederd, hebben wij in al die gevallen diens zelfbeeld aangetast. Het zelfbeeld is een verhaal over onszelf. Het zijn onze gedachten en gevoelens over wie wij zijn, hoe wij graag zouden willen zijn en hoe wij graag willen overkomen. Als je jezelf in de eerste plaats ziet als een hooggekwalificeerde kracht en je baas je morgen een klein kamertje zonder ramen toewijst, ben je natuurlijk diep gekwetst. Je voelt je beledigd, gewond of vernederd. Of de pijn is toegebracht in de werksfeer, familieverband of het sociale verkeer, de diepte wordt bepaald door de betekenis die de beledigde partij aan de gebeurtenis hecht, diens kwetsbaarheid en de verhouding tussen beide partijen. Niet komen opdagen bij familiebegrafenissen, ruzies over erfenissen, misbruik van vertrouwen, in liefde of vriendschap, zijn situaties die knagen aan het zelfbeeld. Dat soort gebeurtenissen vermindert onze eigenwaarde, vooral bij degenen die niet zo’n dikke huid hebben. Andere gebeurtenissen, die men als persoonlijke belediging opvat, zijn worden genegeerd, niet eerlijk worden behandeld, schaamte voor andermans gedrag, in het openbaar worden vernederd en geschamper over je diepste gevoelens. Dus de belediging is geschied, het zelfbeeld heeft een knauw gekregen en excuses worden gevraagd of verwacht. Waarom moet je het doen? Ik tel vier motieven. Allereerst om de relatie te redden of te behouden. Excuses kunnen een goede uitwerking hebben op de relatie, of je nu iemand pijn hebt gedaan van wie je houdt, of gewoon omdat je iemand nodig hebt als medewerker. Je kunt het ook gewoon naar vinden iemand te hebben bezeerd. In dat geval bied je excuses aan om de pijn te verzachten.

De laatste twee motieven zijn niet zo hoogdravend. Sommigen bieden excuses aan om een lagere straf te krijgen, zoals de misdadiger aan zijn slachtoffer. Weer anderen doen het om zich van hun knagende geweten te bevrijden. Zij schamen zich zo verschrikkelijk over wat zij hebben gedaan, dat zij zich uitputten in excuses. Een lange brief waarin wordt uitgelegd waarom de schrijver een half uur te laat voor het diner was, is zoiets. En daarmee proberen zij hun zelfrespect te handhaven, omdat zij een beeld van zichzelf koesteren, waarin het gelaakte gedrag, gebrek aan stiptheid, het zelfbeeld schendt. Wat het motief ook moge zijn, de kracht van de excuses ligt in de uitwisseling van schaamte en macht tussen beide partijen. Door excuses aan te bieden ontdoe je de belediging van schande en richt die op jezelf. Je geeft toe iemand pijn te hebben gedaan of te hebben vernederd, waarmee je aangeeft eigenlijk zelf onbeduidend, fout, ongevoelig of dom te zijn geweest. Door je schaamte te erkennen geef je de ander de gelegenheid je te vergeven. Die uitwisseling is de basis van het genezingsproces.

In de praktijk is het niet zo gemakkelijk als het lijkt. Er is een juiste en een verkeerde manier om excuses aan te bieden. Er moet aan een aantal voorwaarden zijn voldaan, anders zijn zij gedoemd te mislukken. In de eerste plaats moet je erkennen, dat een morele norm of de goede verstandhouding in de relatie is geschonden en dat jij daarvoor verantwoordelijk bent. Je kunt het niet afdoen met gemeenplaatsen, zoals: ‘Het spijt mij wat ik heb gedaan.’ Voor het gewenste effect moeten man en paard worden genoemd: ‘Ik heb verraad gepleegd door achter je rug te praten’, of: ‘Ik ben niet naar de bruiloft van je dochter geweest.’ Je moet ook aantonen, dat je begrijpt wat je verkeerd hebt gedaan en hoe hard het is aangekomen: ‘Ik weet, dat ik je pijn heb gedaan, en het spijt mij heel erg.’ Dit is een van de verbindende elementen van de excuses. Door te erkennen, dat er een norm is geschonden, onderschrijven beiden dezelfde waarden. De excuses herstellen een gemeenschappelijke achtergrond. Verder moet je uitleggen hoe je ertoe bent gekomen. Een effectieve verklaring maakt duidelijk dat je anders nooit zoiets doet en dat je eigenlijk niet zo bent. Je kunt zeggen dat je moe, misselijk, dronken, afgeleid, of verliefd was en dat je het nooit meer zult doen. Een dergelijke uitleg houdt je zelfbeeld in stand. Een recente zaak bij het Amerikaanse militaire gerechtshof is een uitstekende, zij het pijnlijke, illustratie van de rol van excuses voor het behouden van zelfrespect. Een matroos betuigde zijn spijt een homoseksuele maat zo te hebben mishandeld, dat hij aan de verwondingen overleed: ‘Ik kan niet vaak genoeg zeggen, dat het mij spijt, wat ik heb gedaan. Ik wil niet goed praten wat er die avond is gebeurd. Het was afschuwelijk, maar ikzelf ben niet afschuwelijk.’ Ook is het nuttig te vermelden, dat je gedrag niet persoonlijk was bedoeld. Zo weet de beledigde partij, dat hij zich nu en in de toekomst bij jou veilig kan voelen. Voor goede excuses moet je ook lijden. Als je wilt dat ze serieus worden genomen, moet je welgemeende, gewetensvolle excuses aanbieden. Tenzij je schuld, bezorgdheid en schaamte toont, zal men de diepte van je berouw in twijfel trekken. De bezorgdheid en droefenis tonen aan, dat je het heel erg zou vinden als je deze vriendschap zou moeten verliezen. Schuld vertelt de ander dat je het betreurt hem pijn te hebben gedaan. En schaamte toont teleurstelling over je eigen gedrag. Dan moet er nog een schuld worden vereffend. De excuses herstellen een emotionele, lichamelijke en financiële schuld. Door schuld te bekennen, uitleg te geven en spijt te betuigen, kun je de schade herstellen die je hebt toegebracht aan het zelfbeeld van de ander. Goed uitgevoerde excuses kunnen de schuld gladstrijken, maar soms zijn woorden gewoon niet voldoende. Misschien moet je zoiets zeggen als: ‘Laat mij weten, wanneer ik iets voor je kan doen.’ Ook kan een kleine schadeloosstelling belangrijk zijn om een relatie te herstellen, zoals het gebroken kopje vervangen, of de kaartjes vergoeden voor de voorstelling die je niet kon halen. Of, bij een langdurige, hechte relatie kan een goed gekozen cadeau of aardigheidje de verbale excuses aanvullen. Het weer goedmaken is vooral symbolisch. Het is een manier om te zeggen: ‘Ik weet wie jij bent en waaraan jij waarde hecht en ik denk na over datgene, waaraan jij behoefte hebt. Dat ben ik aan je verplicht.’ Excuses hoeven ook niet altijd gemeend te zijn voor het gewenste effect. Stel, dat je baas je ten overstaan van al je collega’s ten onrechte van iets beschuldigt. Hij kan dat alleen maar goedmaken door zijn excuses voor dezelfde groep aan te bieden. Of hij het dan inderdaad meent is van minder belang.

Het slagen van excuses is niet zozeer afhankelijk van het juiste recept, als van de bereidheid van beide partijen. Excuses vormen een onderhandelingsproces tussen twee partijen, waarbij een voor betrokkenen emotioneel bevredigende oplossing uit de bus moet komen. Excuses hoeven niet beperkt te blijven tot degenen die ons dierbaar zijn. Op de juiste wijze gedoseerd, hebben zij grote sociale waarde in het publieke domein. Per slot van rekening is het een sociale overeenkomst bij uitstek. Een gemeenschappelijk belang wordt zo zeker gesteld; tussen twee personen, of binnen een natie. In alle samenlevingen betekenen excuses, dat het belang van de groep zwaarder weegt dan de overwinning van een individu. De excuses van president F.W. de Klerk aan alle Zuidafrikanen voor het opleggen van apartheid door zijn partij zullen naar alle waarschijnlijkheid de geschiedenis ingaan als een van de belangrijkste excuses ooit aangeboden. Op 29 april 1993 heeft De Klerk erkend dat apartheid heeft geleid tot gedwongen verhuizingen voor de zwarten, beperkingen in hun vrijheid en werk, en een aanslag op hun waardigheid. Hij legde uit dat de vorige leiders van zijn partij geen slechte mensen waren en dat het in die tijd leek, dat de politiek van gescheiden volkeren beter was dan het oude koloniale systeem. ‘Het is nooit onze bedoeling geweest om mensen hun rechten te ontnemen, maar helaas heeft apartheid daartoe geleid. Wij betreuren dat diep. Iets diep betreuren, is iets anders dan zeggen, dat het je spijt. Iets diep betreuren betekent dat als ik de klok terug kon zetten en enige invloed had, het graag zou willen vermijden. Wij hebben gebroken met wat in het verleden verkeerd was en wij zijn niet bang om te zeggen, dat het ons heel erg spijt in het verleden een verkeerde politiek te hebben gevoerd.’ Hij gaf aan dat de Nationale Partij apartheid had afgeschaft en de deuren voor alle Zuidafrikanen had geopend. De Klerk gebruikte alle ingrediënten en gevoelens voor excuses. Hij noemde alle fouten en legde uit waarom ze waren gemaakt. Hij verzekerde zichzelf en anderen dat de partijleden geen slechte mensen zijn. Vervolgens betuigde hij zijn oprechte spijt en beloofde symbolische genoegdoening in de vorm van zijn openlijke excuses en de invoering van een nieuw logo van zijn partij.

Communicatiemiddelen, de media en verre reizen hebben ervoor gezorgd dat de wereld steeds kleiner wordt. Excuses worden daarom steeds belangrijker, op nationaal en internationaal niveau. Per slot van rekening delen wij allemaal dezelfde lucht, oceanen en wereldeconomie. Wij wonen allemaal op een of andere manier stroomafwaarts, bovenwinds, of aan gene zijde van berg of bos ten opzichte van iemand anders. Natuurlijk maken wij ons zorgen over de slechte economie van Rusland, de vervuiling van het Oostblok, de conflicten in het Midden-Oosten en het regenwoud, of het nu gaat om vrede, brandstof of gewoon zuurstof.

In de internationale gemeenschap zullen excuses cruciaal zijn voor het vreedzaam beslechten van geschillen. In de afgelopen jaren heeft Nelson Mandela zijn excuses aangeboden voor de wreedheden die het Afrikaans Nationaal Congres heeft begaan in de strijd tegen apartheid; Exxon voor de Valdez-ramp; paus Johannes Paulus II voor ‘de wijze waarop christelijke kolonisten zich tegen Indiaanse volkeren hebben gedragen’; de vorige Japanse minister-president Morihiro Hosokawa voor Japanse agressie in de Tweede Wereldoorlog; en de Russische president Boris Jeltsin voor de moord op 15.000 legerofficieren door het Sovjet-leger in de Tweede Wereldoorlog. En dat is nog maar een begin. Maar excuses hebben alleen het gewenste effect, als zij goed worden aangeboden. Er zijn in de recente geschiedenis tal van voorbeelden hoe het niet moet, verbluffende staaltjes van mislukte excuses. Meestal in de vorm van wat ik pseudo-excuses noem. De beledigende partij wil niet toegeven, of neemt geen verantwoordelijkheid voor wat hij heeft gedaan. Wij gaan terug naar 8 augustus 1974, wanneer de Amerikaanse president Richard Nixon aftreedt. ‘Ik betreur ten zeerste het onrecht dat is geschied tijdens de gebeurtenissen die tot deze beslissing hebben geleid. Ik wil alleen zeggen, dat als mijn oordelen onjuist waren, en sommige waren onjuist, zij altijd voortkwamen uit mijn diepste overtuiging het landsbelang te dienen.’ Anders dan De Klerk erkent Nixon zijn fout niet, zegt niet wat zijn fout was en wat de gevolgen ervan zijn geweest. Kortom, hij neemt geen verantwoordelijkheid. Illustratief is ook het voorbeeld van de Amerikaanse senator die werd beschuldigd van ongewenste intimiteiten met zeker twaalf vrouwen in de tijd dat hij Congreslid was. Zijn excuses zijn nog waardelozer dan die van Nixon: ‘Ik bied mijn verontschuldigingen aan voor die handelingen waarvan men beweert dat ik ze heb gedaan.’ Hij neemt geen verantwoordelijkheid voor zijn gedrag en legt geen rekenschap af. Excuses zonder betekenis. Trots staat de beledigende partij vaak in de weg bij het aanbieden van verontschuldigingen. Hij is bang voor schaamte. Om excuses te maken moet je erkennen een fout te hebben begaan. Je moet toegeven, dat je tekort bent geschoten op het terrein van gevoeligheid, nadenkendheid, trouw, billijkheid en eerlijkheid. Dan geef je toe, dat je zelfbeeld, het verhaal over jezelf niet puntgaaf is. Eerlijk toegeven wat je hebt gedaan en spijt betuigen kan diepe schaamte doen opwellen, een openlijk vertoon van zwakte. Toegeven wordt des te moeilijker, wanneer met het wangedrag iets werd beoogd. Egocentriciteit speelt ook een rol bij het mislukken of niet aanbieden van excuses. Iemand die egocentrisch is, heeft geen oog voor het lijden van een ander; hij baalt alleen, dat die ander hem niet meer aardig vindt. Dan gaan excuses er zo uitzien: ‘Ik vind het jammer, dat je zo raar tegen mij doet.’ In plaats van: ‘Het spijt mij, dat ik je pijn heb gedaan.’ Hier wordt slechts bedroefdheid geuit, geen schuld, schaamte of medeleven. Als excuses de toegebrachte schade kleineren, zijn zij ronduit beledigend en dus tot mislukken gedoemd. Een Japanse Amerikaan, die gedurende de Tweede Wereldoorlog was geïnterneerd, was beledigd over een herstelbetaling van 20.000 dollar van de Amerikaanse regering. Hij zei dat hem vier kinderjaren waren ontnomen waaraan nu een prijskaartje van 5.000 dollar per jaar was gehangen.

Verkeerde timing kan excuses ook de das omdoen. Voor een klein vergrijpje, zoals iemand tijdens een verhaal onderbreken, of per ongeluk drank over kleding morsen, moeten excuses onmiddellijk worden aangeboden, anders wordt de gebeurtenis steeds meer opgeblazen. Voor een echte belediging, zoals misbruik van vertrouwen, of vernedering in het openbaar, treffen onmiddellijke excuses geen doel. Zij bagatelliseren de gebeurtenis. Uren, dagen, weken, zelfs maanden kunnen voorbijgaan eer beide partijen de betekenis van het gebeurde en de gevolgen voor hun relatie hebben verwerkt. Om hier recht aan te doen moet veel zorg en aandacht aan de excuses worden besteed. Voor beledigingen met rampzalige gevolgen voor individuen, groepen of volkeren, kunnen de excuses tientallen jaren worden uitgesteld, zelfs door een volgende generatie worden aangeboden. Bijvoorbeeld: de excuses, die nu worden aangeboden en aanvaard voor apartheid en gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog, zoals de excuses van het Japanse keizerlijke leger voor het feit, dat zij Aziatische vrouwen her en der in bordelen hebben gestopt. Verreweg het grootste struikelblok om excuses aan te bieden is het idee, dat het aanbieden van excuses een teken van zwakte is en een bekentenis van schuld. Wij hebben het verkeerde idee, dat wij beter af zijn met het ontkennen van onze wandaden of net te doen, alsof er niets aan de hand is en te hopen, dat niemand het heeft gemerkt. Eigenlijk zijn excuses een teken van kracht. Het is een daad van eerlijkheid, omdat wij toegeven iets fout te hebben gedaan; een daad van edelmoedigheid, omdat daardoor het zelfbeeld van de ander wordt hersteld. Het biedt hoop op een hernieuwde relatie en, wie weet, een hechtere. De excuses geven aan, dat de relatie ons ter harte gaat en verplichten ons daarvoor en voor onze eigen ontwikkeling moeite te doen. Tenslotte zijn excuses een daad van moed, want zij onderwerpen ons aan schaamte, het risico van vernedering, verwerping en vergelding van degene die is beledigd. Alle dimensies van excuses vereisen een sterk karakter, met inbegrip van de overtuiging dat wij bij het blootleggen van onze kwetsbare kanten toch goede mensen blijven.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Psychology today, januari/februari 1995.