Email   Print

De spiegel van de groep

Leven in een commune. De vraag die bij de meeste mensen opkomt als ze erover denken om in een leefgemeenschap te gaan wonen, luidt: ‘Zal mijn leven daar prettiger zijn dan nu?’ Het antwoord verschilt natuurlijk voor iedereen.

Het hangt af van wat je verwacht van een dergelijk leven en wat je er zelf aan bijdraagt. Hoewel veel mensen een ideale intieme relatie vinden in een commune, klagen anderen over de afwezigheid ervan. Sommigen ontwikkelen hechte vriendschappen, anderen doen dat niet. Het gemeenschapsleven hoeft blijkbaar niet per se te leiden tot vervulling van alle sociale behoeften. Aspecten die tevergeefs werden gezocht in het gewone leven, zoals een gevoel van saamhorigheid, blijken ook binnen communes niet altijd aanwezig te zijn.

Communes zijn kleine sociale eenheden, dus de sociale relaties tussen de leden zijn hecht en intensief. Omdat men zelf zijn bewoners kiest, is er meer homogeniteit onder de leden dan onder de bewoners van een willekeurige woonwijk. Daarnaast kunnen de meeste leefgroepen tot op zekere hoogte zichzelf onderhouden. Er zijn nog twee minder voor de hand liggende factoren die een wezenlijk verschil aangeven tussen de traditionele samenleving en het leven in een commune. In een groep bestaat namelijk een gevoel van fysieke veiligheid en algemene acceptatie. Acceptatie lijkt overigens iets anders te zijn dan saamhorigheid. Deze twee factoren hebben vérstrekkende gevolgen voor het emotionele welzijn. In communes zijn nauwelijks gevallen van bedreiging of fysiek geweld bekend. Leden van een leefgemeenschap zijn over het algemeen open en goed van vertrouwen. Vergelijk dit eens met de vaak constant waakzame en alerte houding die men in steden aanneemt vanwege de gevaren die daar op de loer liggen. Zo’n voortdurende angst beperkt je denken en je gedrag op een subtiele en geniepige manier. Als je deze angst loslaat, geeft je dat veel fysieke en mentale energie.

Veel mensen in steden hebben het gevoel afgesneden te zijn van contact met anderen. Zij zijn vertrouwd met begrippen als vervreemding, isolement en wetteloosheid. Ook al vinden de leden van een commune misschien niet altijd de intimiteit die ze zoeken, in ieder geval accepteren en stimuleren ze elkaar om nieuw terrein te verkennen. In een vertrouwde omgeving durf je eerder risico’s te nemen. Velen ervaren dit als een bevrijding.

Daarnaast houdt het wonen in een commune de leden ook een akelig duidelijke spiegel voor. Mensen zien elkaar en zich veel duidelijker dan ze daarvóór gewend waren. Sommigen kunnen niet omgaan met deze bijkomende en onvermijdelijke openheid. Ze vertrekken dan ook op zoek naar meer privacy. De meesten ervaren het echter als positief dat zelfs de zeer gewaardeerde mensen in hun midden pijnlijk zichtbare onvolmaaktheden hebben. Dit bevrijdt hen van de hooggespannen verwachtingen van zichzelf. De spiegel van de groep onthult capaciteiten en voorkomt dat tekortkomingen worden verborgen.

Het is verder een eigenaardige ervaring dat leven in een commune het idealisme vermindert, in plaats van versterkt. Mensen komen met twee soorten idealen naar een commune: een idealistisch beeld over het leven in een leefgemeenschap en een politiek ideaal, of – nog verhevener – het verlangen om de wereld te verbeteren. Mensen die zich aansluiten, vinden het erg moeilijk zich aan te passen aan de veelal triviale en frustrerende werkelijkheid van het dagelijkse groepsleven. Ik vermoed dat veel mensen lid worden in de verwachting volkomen volgroeide en intens spirituele mensen aan te treffen, die zo overlopen van deugdzaamheid dat het de nieuwelingen helpt om zelf een beter en volledig mens te worden. In plaats daarvan treffen ze mensen aan die dezelfde onzekerheden en negatieve trekjes vertonen als de personen met wie ze buiten de commune omgingen. Dit leidt tot een gevoel van verraad en zeker ook tot afbrokkeling van al te mooie verwachtingen.

Zelfs in een zeer homogene groep bestaan verschillen in levensbeschouwelijke standpunten. Het is niet leuk om te ontdekken dat je beste vrienden het niet met jouw belangrijkste overtuigingen eens zijn. Ook is het moeilijk verteerbaar dat zelfs de idealistische veranderingen binnen een gemeenschap vaak onderworpen zijn aan politieke wetmatigheden. Mensen met een dogmatische ideologie raken vaak gefrustreerd. Meer pragmatische idealisten zijn geneigd hun doelstelling om de wereld te verbeteren in te perken tot het schoonhouden van de buurt. Het leven in een groep doet de idealistische visioenen over grondige mondiale transformatie gaandeweg verdampen.

Tot slot heb ik gemerkt dat het bijna altijd een genoegen is om in gesprek te zijn met de doorgewinterde bewoners van een commune. Ze denken en spreken vaak doordacht over de meest uiteenlopende onderwerpen. Vermoedelijk komt dit voort uit de noodzaak tot realistisch denken en directe reactie die het leven in groepsverband met zich meebrengt. Bijna dagelijks wordt de bewoners gevraagd hun mening te geven. Een commune wordt niet overspoeld maar ook niet beschermd door bureaucratische structuren en moet zelf beslissen over de ingewikkelde kwesties. Als je dagelijks met elkaar communiceert en belangrijke beslissingen gezamenlijk neemt, wordt je geest telkens gescherpt. Ex-leden vertellen steevast dat hun leven door het verblijf in een commune is veranderd en dat ze zich hierdoor als mens beter hebben ontwikkeld. Er zijn ook uitzonderingen: mensen die vinden dat ze onheus zijn bejegend, mensen die het leven in de groep als een teleurstelling hebben ervaren, of die vonden dat het een verspilling van kostbare tijd was die beter besteed had kunnen worden aan de opbouw van hun carrière. Het is dus beslist waar dat niet iedereen uit het commune-hout is gesneden.

Keenan woont al elf jaar in de Twin Oaks gemeenschap in de Amerikaanse staat Virginia. Hij heeft meer dan twintig leefgemeenschappen in vier landen bezocht. Zijn adres is: Twin Oaks, c/o Rt. 4, Box 169, Louisa, VA 23093, USA.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Communities 86, voorjaar 1995.