Email   Print

De grote broer van de hamburger

Het fastfood restaurant – en McDonald’s in het bijzonder – is een verschijnsel dat een belangrijk stempel drukt op de twintigste eeuw.

McDonald’s is het modelvoorbeeld van een wereldomvattende ontwikkeling die ik ‘mcdonaldisering’ noem. Het is een ontwikkeling die de principes van het fastfood restaurant toepast op steeds meer maatschappelijke sectoren: opleiding, werkomstandigheden, reizen, vrije-tijds-besteding, politiek, gezin en tal van andere sociale terreinen. Mcdonaldisering lijkt een onvermijdelijk proces, dat allerlei schijnbaar onaantastbare instellingen wel degelijk aantast. Waarom is het voorbeeld van McDonald’s zo onweerstaanbaar? McDonald’s biedt voor alles doelmatigheid. Het systeem heeft de optimale methode om van A naar B te komen. In een maatschappij waarin veel ouders werken, heeft het doelmatig stillen van honger grote waarde. Het is vaak onweerstaanbaar om zittend in je auto je maaltijd te bestellen, die je achter het stuur kunt oppeuzelen. McDonald’s biedt eten en dienstverlening, die zich makkelijk laten kwantificeren en berekenen. Daardoor ontstaat de indruk dat je bij McDonald’s meer waar voor je geld krijgt. Veel mensen waarderen de voorspelbaarheid van McDonald’s. We weten dat de Big Mac die we in New York eten onder alle omstandigheden identiek is aan de Big Mac in Amsterdam, Keulen of Los Angeles. Bovendien weten we dat die over tien jaar nog precies zo smaakt. Het is heel troostrijk dat McDonald’s nooit verrassingen kent. Tenslotte worden alle mensen, die in McDonald’s werken, gecontroleerd. de drankautomaat slaat af wanneer de beker vol is en de bel rinkelt als de frietjes knapperig zijn. Niet-menselijke technologie oefent toezicht uit op de menselijke arbeidskracht. Ik kijk al uit naar de robot die binnen niet te lange tijd de hamburgers klaarmaakt. Het prototype staat al klaar. Ook de mensen die bij McDonald’s eten, worden gecontroleerd. Rijen wachtenden, een beperkte spijskaart en ongemakkelijke stoelen brengen klanten er toe dat te doen wat de onderneming wil: snel eten en wegwezen.

Maar er is ook een andere kant. Het rationele systeem van McDonald’s kan tot ondoelmatigheid en verlies van controle leiden. De duidelijkste uitdrukking van die ondoelmatigheid zijn de lange rijen in het restaurant. Maar dat restaurant is bij lange na niet het enige voorbeeld van inefficiëntie in de gemcdonaldiseerde maatschappij. De Japanse auto-industrie werkt met het just-in-time-principe. Gevolg is dat straten en aanvoerroutes volledig vaststaan met vrachtauto’s die onderdelen leveren. Daar weer een gevolg van: veel mensen komen te laat.

De vraag is dan ook: voor wie is het systeem van McDonald’s eigenlijk efficiënt? De grootste winst ligt bij degenen die ons deze rationalisering van het handelen opdringen. Is het voor ons doelmatig om zelf benzine te tanken en zelf onze boodschap bij de supermarkt in te pakken? Zelf vind ik de mcdonaldisering irrationeel, omdat deze methode tot een niet-menselijk systeem leidt. Het contact tussen mensen is tot een minimum gereduceerd. Fastfood verkopers wordt ingeprent dat ze zo min mogelijk met mensen moeten spreken. De klant heeft soms het gevoel dat hij te maken heeft met een automaat. De boodschap van het fastfood restaurant is dat persoonlijke betrekkingen onnodig zijn.

Overigens onderscheidt de maaltijd in huiselijke kring zich ook steeds minder van die in het fastfood restaurant. Beslissend hulpmiddel om het huiselijk eten tegenwoordig te verwoesten, is de magnetron – in Amerika al het meest geliefde huishoudelijke apparaat. In een steeds sterker gemcdonaldiseerde maatschappij geldt de magnetron zelfs als vooruitgang ten opzichte van het fastfood restaurant.

Genoeg gehapt nu. Ook het medisch beroep is sterk gerationaliseerd. De controle van buiten neemt toe en verplaatst zich naar maatschappelijke instellingen. Managers en bureaucraten die zelf geen arts zijn, beïnvloeden de dokter steeds meer. Dat brengt een zekere verlaging van de beroepsstandaard voor artsen met zich mee. Ook is er te weinig contact tussen artsen en patiënten. De moderne universiteit is in vele opzichten eveneens een irrationele instelling geworden. De fabrieksachtige atmosfeer stoot studenten en docenten af. De situatie is nog verergerd door de telefoon en de nieuwste ontwikkelingen op het terrein van de comminicatietechnologie. En de automatische piloot bestuurt in een met computers volgestouwde cabine het vliegtuig.

Het gevaar is dat de mcdonaldisering zich verbindt met autoritaire en totalitaire methoden. Deze met elkaar vervlochten rationele systemen kunnen in handen van een paar mensen vallen, die met behulp daarvan een geweldige controle kunnen uitoefenen over de hele maatschappij. Daarom worden we waarschijnlijk steeds intensiever gecontroleerd, of door rationele systemen of door de paar mensen die boven ons zijn gesteld en die systemen beheersen. Op die manier komen de ‘plots’ van boeken als 1984 en Brave New World dichterbij en anders dan de vorige generatie dacht met de herinnering aan eenzame en gruwelijke dictatoren als Hitler en Stalin.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Psychologie heute , april 1995.