Email   Print

Share

Koffie. Het bezinksel van onze favoriete verslaving

Een kopje koffie drink je in maximaal een kwartier; een struik doet er zeven jaar over om vrucht te gaan dragen. Zo’n struik brengt een pond groene koffiebonen op. Koffie wordt wel een van de meest ‘democratische’ gewassen genoemd. Het schiet gemakkelijk wortel en gaat goed samen met vele andere planten en gewassen.

In de achttiende en negentiende eeuw raakten koffiezaadjes uit het Midden-Oosten geaard in de vruchtbare grond van Latijns-Amerika, het Caribisch gebied, Zuidoost-Azië en Equatoriaal Afrika, net zoals de Westindische aardappels binnen een generatie Ierland veroverden en daar op uitgestrekte akkers werden verbouwd. Toen de vraag naar koffie in het Noorden toenam, werden miljoenen hectaren regenwoud op het Zuidelijk Halfrond gekapt. Ze moesten plaatsmaken voor koffiestruiken. Er ontstonden sociale en economische structuren ten behoeve van dit gewilde en buitengewoon winstgevende exportprodukt. Structuren die vandaag nog bestaan. Keuterboeren hebben het veld moeten ruimen en er is een landadel ontstaan, die rijk is geworden aan de drinkgewoonten van de noordelijke gebruikers. De grote meerderheid van de boeren, die als loonslaven de koffiebonen van de boom plukken, kan maar net het hoofd boven water houden, zegt Michael Rozyne, mede-oprichter en directeur-marketing van Equal Exchange. Equal Exchange heeft een directe verbinding ontwikkeld met coöperaties in Latijns-Amerika. Het bedrijf schakelt de tussenpersonen uit die de koffie van de afgelegen boerderijen naar de internationale markt vervoeren. Door onder andere koffie aan cafetaria’s van universiteiten aan de hele Oostkust van de Verenigde Staten te leveren, probeert Equal Exchange samen met een groeiend aantal andere progressieve bedrijven de koffieboeren een redelijke prijs voor hun koffie te garanderen, een prijs waarvan ze kunnen leven. Omdat koffie schaduw nodig heeft en gemakkelijk te combineren is met andere gewassen, betekende dat tot twintig jaar geleden dat de koffiecultuur niet dezelfde schade voor het milieu opleverde als de bananeboom of het suikerriet, die van bestrijdingsmiddelen afhankelijk zijn. Maar in de jaren zeventig hebben Amerikaanse landbouwdeskundigen een nieuwe koffiestruik ontwikkeld, die een hoge opbrengst geeft en in de volle zon kan groeien. Deze struik heeft echter tevens grote hoeveelheden kunstmest en bestrijdingsmiddelen nodig. De hybride koffiestruiken doen het geweldig in de oerwoudgebieden van Guatemala, Mexico, Brazilië, Colombia en Costa Rica, waar enorme terreinen zijn gekapt voor de nieuwe variëteiten.

Nu koffie in de volle zon kan groeien, raakt het natuurlijk evenwicht verstoord. De nieuwe soorten hebben waanzinnige hoeveelheden chemicaliën nodig om het gebrek aan natuurlijke immuniteit tegen ziekten en schimmels te compenseren – iets wat averechts werkt omdat vaak resistentie tegen het gif ontstaat en de oogst als gevolg daarvan vermindert. ‘Monocultuur’, zegt Elisabeth Skinner, directeur van het Regenwoud Genootschap, ‘veroorzaakt ecologische woestijnen. Chemisch verzadigde gronden, waar koffiebomen alleen met kunstmest kunnen gedijen. Daardoor ontstaat erosie en chemisch afval, dat vissen en wild vergiftigt en de broedplaatsen van trekvogels vernietigt.’ Onderzoek in Guatemala en Mexico heeft uitgewezen dat op de volle-zon-koffieplantages 94 tot 97 procent minder vogels leven dan in de schaduwrijke plantages. Chemische resten verdwijnen meestal bij het branden van de koffie zodat er geen direct gevaar bestaat voor de gezondheid van de consument, maar voor de boerenknechten kunnen de chemicaliën vérstrekkende gevolgen hebben. In juli 1993 raakten zestig arbeiders op een Colombiaanse koffieplantage ernstig gewond, en stierf er één, nadat zij waren blootgesteld aan hoge concentraties van het bestrijdingsmiddel Endosulfan. Dat is een chloride dat in de meeste ontwikkelde landen is verboden, maar dat wordt gebruikt op koffieplantages over de gehele wereld. Om koffieboeren aan te moedigen minder bestrijdingsmiddelen te gebruiken en meer milieuvriendelijke middelen te hanteren, is het Regenwoud Genootschap onlangs in overleg getreden met de boeren in Guatemala om ‘Eco-OK’-certificaten uit te reiken aan hen, die aan voorwaarden voor een beter milieu voldoen. Het werk van Equal Exchange en een toenemend aantal importeurs van organische koffie maakt het steeds vaker mogelijk om koffie te kopen die de milieuschade en de kloof tussen Derde Wereldproducenten en Eerste Wereldconsumenten zo klein mogelijk houdt.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Utne reader, november/december 1994.