Email   Print

Schrap de loonslavernij!

Eigenlijk zou niemand moeten werken. Werk is de bron van praktisch alle ellende in de wereld. Wij moeten ophouden met werken om ons niet meer zo beroerd te voelen.

Dat betekent niet, dat wij niets meer moeten doen. Het betekent wel, dat wij moeten overschakelen naar een leven dat draait om spel. Met spel bedoel ik ook feestelijkheid, creativiteit, gezelligheid en misschien zelfs kunst. Een leven dat draait om spel gaat absoluut niet samen met het hedendaagse leven. Vreemd genoeg – of juist niet – geloven alle politieke ideologieën in werk. Sociaal-democraten zeggen dat er een eind moet komen aan discriminatie bij het aannemen van mensen. Ik zeg, dat er helemaal geen dienstverband meer moet zijn. Conservatieven zijn voor een grondrecht op werk. Ik ben voor een recht op luiheid. Socialisten zijn voor werkgelegenheid voor iedereen. Ik bepleit totale werkloosheid. Politici spreken eindeloos over lonen, uren, werkgelegenheid, uitbuiting, produktiviteit en winst. Zij praten graag over alles behalve het werk zelf, ondanks het feit, dat het zo bepalend is voor ons leven. Marxisten geloven dat bureaucraten de leiding bij het werk moeten hebben. Onvervalste liberalen vinden, dat zakenlui het voor het zeggen moeten hebben. Al deze ideologieën hebben dus duidelijk verschillende opvattingen over het verdelen van de macht. Maar zij zijn geen van alle tegen macht als zodanig en zij willen ons aan het werk houden. Niets doen is niet het alternatief voor werk. Zo lekker als ik het vind om lui achterover te liggen, het is pas echt leuk wanneer het incidenteel gebeurt. Ook ben ik geen voorstander van geplande vrije tijd; integendeel. Vrije tijd is tijd om bij te komen van werk, een wanhopige poging om het te vergeten. Ik ben volstrekt serieus. Als ik zeg dat ik werk wil afschaffen, dan bedoel ik precies wat ik zeg. Mijn definitie van werk is dwangarbeid. Werk is produktie onder de druk van economische en politieke omstandigheden; werk wordt nooit gedaan voor de arbeidsvreugde, maar voor een produkt of een noodzakelijk geacht resultaat. Meestal houdt werk een dienstverband in, dat wil zeggen dat je jezelf verkoopt tegen een vast loon. In de westerse wereld werken negen van de tien mensen voor een ander. Alleen in sommige Derde Wereldlanden zijn er nog veel boeren die leven zoals de meeste mensen dat de afgelopen duizend jaar hebben gedaan: zij betalen huur aan de staat of pacht aan een uitbuitende grootgrondbezitter om met rust te worden gelaten. Voor velen in de industriële wereld ziet ‘zo’n stukje Middeleeuwen’ er bijna verleidelijk uit.

In de moderne wereld werken mensen niet: zij hebben banen. Iedereen heeft een bepaalde taak. Zelfs als deze taak redelijk interessant is – wat steeds minder het geval is – wordt het werk door gebrek aan afwisseling een sleur. Een baan die in deeltijd aantrekkelijk kan zijn, is ondragelijk voor iemand die dat werk veertig uur per week doet zonder enige zeggenschap over het hoe en wat. Dat het werk wordt gedaan in het belang van een werkgever, die zelf geen bijdrage levert, maakt het alleen maar erger. Dit is de werkelijke wereld van het hedendaagse werk. De vernedering die veel werknemers ondervinden op de werkvloer, is de som van een aantal onwaardigheden die gemakshalve ‘discipline’ worden genoemd. Discipline betekent totalitaire controle op de werkvloer: toezicht, lopende-bandwerk, opgelegd tempo, produktiequota, prikklok et cetera. Discipline is datgene, wat een fabriek gemeen heeft met een gevangenis, een school en een psychiatrische inrichting. Discipline is de duivelse versie van toezicht. Spel is het tegenovergestelde van discipline. Het is altijd vrijwillig en toont een superieure minachting voor resultaten. De speler speelt, omdat hij het graag doet. Een goed gesprek, dansen, reizen, seks, dat is allemaal spel.

Werk drijft de spot met vrijheid. Officieel heet het, dat wij allemaal rechten hebben en in een democratie leven. De ongelukkigen, die niet vrij zijn zoals wij, leven in een politiestaat. De overheid houdt hen altijd in het oog. Bureaucraten houden toezicht op de kleinste details van hun dagelijks leven. Een afwijkende mening en ongehoorzaamheid worden gestraft. Verklikkers informeren de autoriteiten. Dat wijzen wij allemaal af! En terecht. Toch is deze beschrijving ook precies van toepassing op de moderne werkvloer. De politici die uithalen naar totalitaire regimes, zijn salon-ideologen. Er is meer vrijheid in een milde, enigszins gedestaliniseerde dictatuur dan in de gemiddelde onderneming. Je vindt dezelfde hiërarchie en discipline in een kantoor of een fabriek als in een gevangenis. De Franse filosoof Michel Foucault heeft er op gewezen dat gevangenissen en fabrieken in dezelfde periode ontstonden en dat de functionarissen bewust elkaars organisatietechnieken leenden. Een arbeider is een deeltijd-slaaf. De baas zegt wanneer hij moet komen en wanneer hij mag gaan en wat hij in die tussentijd moet doen. Hij vertelt je hoeveel je moet doen en hoe snel. Hij kan je van alles opdragen, desgewenst welke kleren je draagt of hoe vaak je naar de wc mag.

De meeste mannen en vrouwen leven ten minste de helft van de tijd dat zij niet slapen onder deze vernederende omstandigheden. Iedereen die zegt, dat deze mensen ‘vrij’ zijn, liegt of is stom. Je bent wat je doet. Als je vervelend, dom en eentonig werk doet, zit het er dik in dat je dan zelf ook vervelend, dom en saai wordt. Het soort werk dat we doen is een veel betere verklaring voor de binnensluipende dufheid om ons heen dan zulke afstompende dingen als televisie en onderwijs. Mensen voor wie hun hele leven is bepaald, kunnen niet meer anders. Hun gevoel voor zelfstandigheid is zodanig ondermijnd, dat zij bang zijn geworden voor vrijheid. De gehoorzaamheidstraining van hun werk passen zij toe in hun eigen gezinnen. Als mensen zich op hun werk niet kunnen ontplooien, zullen zij zich uit gewoonte ook slaafs schikken in de hiërarchie van de politiek, de cultuur of wat dan ook.

Wij zijn zo opgenomen in de werkwereld dat we niet meer zien welk effect die op ons heeft. Door dat werk kijken wij de hele tijd op ons horloge. Het enige vrije van de zogenaamde vrije tijd is, dat het de baas niets kost. Vrije tijd dient vooral om je in te stellen op je werk, er naar toe te gaan, er vandaan te gaan en er weer van op adem te komen.

Wat ik tot nu toe heb gezegd hoeft niet controversieel te zijn. Veel mensen zijn hun werk zat. Er is een steeds groeiend aantal ziekmeldingen, het verloop is groot en diefstal en sabotage, wilde stakingen en plichtsverzuim zijn aan de orde van de dag. Niettemin zijn zowel werkgevers als werknemers van mening, dat werk onontkoombaar en noodzakelijk is. Ik ben het daarmee niet eens. Het is nu mogelijk om werk af te schaffen en het te vervangen door andere bezigheden met een nuttig doel. Het overblijvende, nuttige werk moet worden verricht als een spel of een kunst, op dezelfde manier als we met alles in onze vrije tijd bezig zijn. Met als enig verschil dat dat ‘werk’ toevallig tot bruikbare produkten leidt. Creatie wordt recreatie! En we hoeven niet meer bang te zijn voor elkaar. Maar een klein en steeds kleiner wordend gedeelte van de hoeveelheid werk is nodig om onze minimale behoefte aan voedsel, kleding en onderdak te vervullen. Als we het werk afschaffen, bevrijden we tientallen miljoenen verkoopsters, soldaten, managers, politieagenten, makelaars, geestelijken, bankiers, advocaten, leerkrachten, huiseigenaren, veiligheidsagenten en al diegenen die voor hen werken. Het is een sneeuwbaleffect. Bijna de helft van de banen bestaat uit kantoorbanen met het meest saaie en onbenullige werk. Bij banken, verzekerings- en makelaarskantoren wordt de hele dag niets anders gedaan dan papier verplaatsen van de ene stapel naar de andere. Het is ook geen toeval, dat de tertiaire sector van de economie (de dienstverlening) groeit, terwijl de secundaire (industrie) stilstaat en de eerste (landbouw) bijna aan het verdwijnen is. Het meeste werk is overbodig behalve voor degenen die aan de macht zijn. Het is een manier om de openbare orde te handhaven. Daarom mag je ook niet eerder naar huis, ook al ben je klaar. Zij willen je tijd in beslag nemen, zodat ze je kunnen bezitten. In de tweede fase van de werkafschaffing worden geen nutteloze produkten meer gemaakt. Geen oorlogsproduktie, kernenergie, junk food, deodorant – en bovenal geen noemenswaardige auto-industrie. Dan hebben wij vanzelf bijna de energiecrisis, de milieucrisis, de ozoncrisis en tal van andere sociale problemen opgelost.

Tenslotte moeten wij een einde maken aan het meest voorkomende beroep: dat van de langste uren, de laagste beloning en de vervelendste klusjes. Ik bedoel het beroep van huisvrouw en moeder. Als loondienst wordt afgeschaft en een algehele werkloosheid is bereikt, wordt werk niet langer naar geslacht ingedeeld. Het gezin zoals wij dat kennen, is een onvermijdelijke aanpassing aan de eisen van de loonarbeid. Het was nu eenmaal de laatste eeuwen gebruikelijk, dat de man het spek mee naar huis nam, dat de vrouw zorgde voor een goed thuis en dat de kinderen naar school gingen. Dat vooral om moeder rust te gunnen en ze van de straat te houden, maar toevallig ook om ze de gehoorzaamheid en stiptheid bij te brengen die werknemers zo nodig hebben. Met dit andere gezinsbeeld wordt de jeugd afgeschaft en gaan de scholen dicht. Kinderen zijn nu nodig als leerkrachten, niet als leerlingen. Zij kunnen ons een hoop leren, omdat zij beter kunnen spelen dan volwassenen.

Ik heb het nog niet gehad over de mogelijkheid om het kleine beetje werk dat overblijft zo veel mogelijk te beperken door automatisering. Alle wetenschappers die zich nu bezighouden met oorlogsonderzoek en het doelbewust ouder worden, zouden met plezier middelen moeten ontwerpen om vermoeidheid, verveling en gevaar bij bezigheden als mijnbouw te voorkomen. Ongetwijfeld vinden ze nog meer projecten waar zij aardigheid in hebben. Misschien maken zij wereldomvattende multimedia-communicatiesystemen of kolonies in de ruimte. Zelf koop ik niet ieder nieuw apparaatje. Ik hoef niet alles automatisch te doen; ik doe graag iets zelf. Er is een bescheiden plaats voor werkbesparende technologie, hoewel het verleden wat dat betreft niet erg aanmoedigt. Toen de jacht en het zoeken naar voedsel werden vervangen door landbouw en industrie, ontstond er meer werk. Wij moeten meer dan sceptisch zijn over de beloften van de computergoeroes. Zij werken als paarden. De kans bestaat dat wij dat ook moeten doen als zij hun zin krijgen.

Ik wil zien dat werk wordt omgetoverd in spel. Dat de begrippen baan en beroep worden geschrapt. Het is niet ongewoon, dat landarbeiders op het veld lopen te ploeteren, terwijl hun air-conditioned bazen ieder weekend thuis lekker in de tuin werken. Na het afschaffen van werk komen wij in de Gouden Eeuw van de Dilettant, die de Renaissance doet blozen. Er zullen geen banen meer zijn, maar gewoon dingen die moeten worden gedaan en mensen die ze doen. Als nuttige bezigheden worden gedaan door mensen die dat graag doen, is werk vanzelf in spel veranderd. Om het voor mensen heden ten dage mogelijk te maken de dingen te doen die zij leuk vinden moet de daaraan klevende onredelijkheid worden weggenomen. Ik vind het bijvoorbeeld leuk om – niet te veel – les te geven, maar niet aan leerlingen die daar tegen heug en meug zitten; ik vind het ook vreselijk om bij de administratie om een vaste aanstelling te zeuren. Verder doen sommige mensen zo nu en dan met plezier sommige dingen, maar niet te vaak en zeker niet permanent. Zo zou je het leuk kunnen vinden om een paar uurtjes te babysitten, omdat je van kinderen geniet, maar natuurlijk lang niet zo intens als hun ouders. De ouders genieten intussen van hun vrije momenten, hoewel ze toch onrustig worden, als ze te lang gescheiden zijn van hun kroost. Deze verschillen tussen de mensen onderling maken een leven van ‘vrij spel’ mogelijk. Hetzelfde principe is van toepassing op vele andere activiteiten, vooral de hele gewone. Zo vinden velen koken leuk, als ze dat op hun gemak kunnen doen, maar niet als ze het alleen maar moeten doen om andere mensen energie voor hun werk te geven. Ook zijn er dingen die in een bepaalde omgeving geen voldoening geven, maar onder andere omstandigheden prettig kunnen zijn. Niet iedereen vindt hetzelfde leuk. Kleine kinderen die het zalig vinden om in een smeerboel te zitten kun je in kleine groepjes leren wc’s schoon te maken en de vuilniszak buiten te zetten, met een medaille voor wie het het beste doet. Onthoud goed, dat wij het hedendaagse werk niet hoeven te aanvaarden zoals wij het aantreffen en dat wij er de juiste mensen voor moeten vinden, die soms inderdaad knettergek moeten zijn. Misschien kunnen wij weer meer ambachtelijkheid invoeren. Kunst wordt afgenomen van de verzamelaars en snobs en niet meer beschouwd als iets voor een beperkte groep, maar in al zijn glorie hersteld voor het dagelijks leven. Per slot van rekening werden de prachtige Griekse vazen, die nu museumstukken zijn, destijds gebruikt voor olijfolie. Niemand kan zeggen wat er zal gebeuren, als het creatieve vermogen, dat nu door werk is ontkracht, de vrije loop krijgt. Het leven zou een spel kunnen worden, of liever gezegd vele spelen, maar niet zoals het nu is, een spel met alleen maar nieten. Niemand houdt de stand bij, maar iedereen wint. Hoe meer je geeft, des te meer je krijgt. Als we het spel goed spelen, zouden wij allemaal meer uit het leven kunnen halen, dan wij er in stoppen; maar alleen, wanneer wij het voorgoed spelen. Niemand zou eigenlijk hoeven werken. Arbeiders aller landen... relax!

Bob Black was advocaat totdat hij besloot de ‘rat race called human life’ vaarwel te zeggen. Hij schreef ondermeer Beneath the underground (Farel Press) over het marginale bestaan. Door die levenswijze werd hij zelf dakloos. Copyrights en het schrijven van een nieuw boek moeten hem weer aan een eigen thuis helpen.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van Bob Black: The abolition of work and other essays , Loomaniacs 1988.